Xung quanh vấn đề này, Tuổi Trẻ giới thiệu một số ý kiến, kinh nghiệm của các chuyên gia và người dân.

Quản lý vỉa hè: trách nhiệm không chỉ ở phường

Trong hệ thống hạ tầng kỹ thuật đô thị, vỉa hè có chức năng chủ yếu là phục vụ người đi bộ, bố trí hệ thống hạ tầng kỹ thuật, cây xanh và tạo khoảng đệm giữa công trình xây dựng với lòng đường giao thông cơ giới.

Theo quan điểm quy hoạch - kiến trúc hiện đại, vỉa hè là không gian công cộng có vai trò quan trọng trong tổ chức hoạt động đô thị, hình thành bản sắc tuyến phố và nâng cao chất lượng môi trường sống. 

Luật Quy hoạch đô thị và các đồ án quy hoạch chung, quy hoạch phân khu đều xác định vỉa hè là thành phần không thể tách rời của không gian đô thị, gắn với thiết kế đô thị và tổ chức cảnh quan tuyến phố. 

Ở các đô thị có mật độ dân cư cao và hoạt động kinh tế phi chính thức phát triển mạnh như TP.HCM, vỉa hè thường xuyên bị sử dụng vượt quá chức năng được quy hoạch dẫn đến xung đột giữa chức năng giao thông - kỹ thuật và chức năng sinh hoạt - thương mại tự phát.

Khác nhau giữa quy hoạch và thực tế

Thực tiễn cho thấy hệ thống vỉa hè trên địa bàn TP.HCM thiếu đồng bộ về bề rộng, cao độ, vật liệu lát và tổ chức không gian, đặc biệt tại các khu vực đô thị cũ. Nhiều tuyến đường có vỉa hè hẹp (1,0-1,5m), không đáp ứng tiêu chuẩn sử dụng đa chức năng theo các quy chuẩn hiện hành.

Ngoài chức năng giao thông - kỹ thuật thì vỉa hè còn là nơi buôn bán nhỏ lẻ, hàng rong; giữ xe phục vụ hoạt động kinh doanh; nhà dân lấn chiếm và còn là nơi lắp đặt công trình tạm, mái che, bậc tam cấp trái phép. 

Đây là hệ quả của mất cân đối giữa nhu cầu sử dụng không gian công cộng và năng lực đáp ứng của hạ tầng đô thị, đồng thời phản ánh hạn chế trong công tác tổ chức thực hiện quy hoạch và thiết kế đô thị sau khi đồ án được phê duyệt.

Thông qua các đợt ra quân cao điểm, nhiều tuyến phố đã được khôi phục tương đối rõ rệt hình thái mặt cắt đường theo quy hoạch. 

Trong ngắn hạn, đây là giải pháp cần thiết nhằm lập lại trật tự không gian đô thị, nhất là trong bối cảnh nhiều quy định pháp luật trước đây chưa được thực thi nghiêm túc.

Cần phối hợp nhiều ngành

Theo xu hướng quy hoạch đô thị hiện đại, vỉa hè cần được tiếp cận như một đối tượng của thiết kế đô thị. 

Thiết kế đô thị vỉa hè các tuyến phố cần xác định rõ: bề rộng theo từng loại đường, phân khu chức năng (lưu thông, cây xanh, hạ tầng kỹ thuật, hoạt động thương mại có kiểm soát) và các tiêu chí khai thác sử dụng. 

Trong mô hình này, lực lượng chức năng giữ vai trò đảm bảo trật tự; chính quyền đô thị tổ chức và quản trị không gian; ngành quy hoạch - kiến trúc định hướng hình thái, không gian và quy tắc sử dụng vỉa hè thông qua quy hoạch và thiết kế đô thị.

Trước hết, TP cần hoàn thiện thiết kế đô thị tuyến phố, ít nhất là lập và phê duyệt thiết kế đô thị cho các tuyến đường chính. 

Trong đó xác định rõ: chiều rộng tối thiểu, phân khu chức năng (lưu thông, cây xanh, hạ tầng kỹ thuật, không gian hoạt động có kiểm soát), thiết kế vỉa hè theo nguyên tắc "ưu tiên người đi bộ", làm cơ sở pháp lý cho công tác quản lý.

Bên cạnh đó cần phân loại vỉa hè để quản lý theo mức độ khai thác gồm: loại chỉ phục vụ giao thông, nơi được phép khai thác có điều kiện (trông giữ xe, kinh doanh theo giờ) và vỉa hè gắn với không gian thương mại - dịch vụ được quy hoạch (phố đi bộ, phố ẩm thực).

Việc phân loại này cần được thể hiện trong quy hoạch phân khu và thiết kế đô thị, tránh áp dụng một cơ chế quản lý cứng nhắc cho mọi khu vực. 

Đồng thời chuyển một phần hoạt động kinh doanh tự phát trên vỉa hè vào các tuyến phố thương mại, chợ đêm, không gian đi bộ tại khu vực có nhu cầu cao.

Song song đó, Nhà nước cần phân công rõ hóa vai trò các chủ thể quản lý. Các đơn vị chức năng đảm bảo trật tự, xử lý vi phạm, ngăn chặn tái lấn chiếm, chính quyền quản lý không gian, giám sát thường xuyên, tuyên truyền và đối thoại cộng đồng. 

Các cơ quan quy hoạch - kiến trúc xây dựng khung thiết kế đô thị và quy tắc sử dụng vỉa hè. Để hỗ trợ, Nhà nước cần công nghệ hỗ trợ như sử dụng camera, GIS để theo dõi tình trạng lấn chiếm, công khai ranh giới sử dụng vỉa hè và quy định khai thác để người dân dễ tiếp cận, giám sát.

Giữ vỉa hè thông thoáng là đúng. Nhưng giữ bằng cách nào để vừa nghiêm minh, vừa nhân văn vừa bền vững, đó mới là bài toán mà TP.HCM cần lời giải dài hạn.

* Ông Văn Minh Quang (Phó giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Hải Châu, TP Đà Nẵng):

Vừa đi bộ vừa làm kinh tế vỉa hè

Thời gian qua, UBND phường đã cho triển khai kẻ vạch phân định phần vỉa hè sử dụng tạm thời và phần sử dụng để làm lối đi cho người đi bộ.

Chủ trương chung là lấy lại phần vỉa hè dành cho người đi bộ nhưng cũng đảm bảo "kinh tế vỉa hè". Vỉa hè sẽ chia làn sử dụng, trong đó lối đi thuận lợi nhất được dành cho người đi bộ.

Riêng phần đường có hạ tầng như cây xanh, tủ điện sẽ được kết hợp làm nơi để xe máy. Ở những tuyến đường đã triển khai, vỉa hè thông thoáng, ngăn nắp và thuận lợi với người đi đường hơn.

Bên cạnh hạ tầng thì các lực lượng tuần tra thường xuyên, liên tục để nhắc nhở người dân chấp hành sẽ tạo thói quen. Người dân có nhu cầu buôn bán đăng ký với UBND phường và được bố trí địa điểm kinh doanh cụ thể.

Hộ kinh doanh vi phạm lần đầu bị nhắc nhở, vi phạm lần hai phải ký cam kết không tái phạm, vi phạm lần ba sẽ bị xử phạt.

Sau khi có giải pháp, kế hoạch thì công tác hậu kiểm và tuần tra liên tục là cách tốt nhất để đảm bảo duy trì trật tự, tránh bị người dân nghĩ theo kiểu "đã nộp phạt thì được quyền chiếm vỉa hè".

* Ông Phan Quang Khánh (Chủ tịch UBND phường Bình Thạnh, TP.HCM):

Tiếp tục chốt chặn những "điểm nóng"

Phường Bình Thạnh tập trung nhắc nhở, hướng dẫn là chính. Những trường hợp cố tình vi phạm và tái phạm thì xử phạt và buộc phải dọn dẹp, trả lại vỉa hè.

Thời gian tới phường triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Cụ thể là phân tuyến, phân điểm, lập danh sách "điểm nóng" và đóng chốt kiểm tra theo giờ cao điểm, các hộ kinh doanh ký cam kết không vi phạm.

Các tổ dân phố, khu phố và người dân cùng giám sát qua kênh tiếp nhận phản ánh. Những thông tin tiếp nhận này sẽ được xử lý nhanh.

Phường tăng cường tuần tra lưu động và hậu kiểm, tái kiểm tra ngay sau ra quân sẽ được phường yêu cầu các đơn vị thuộc thẩm quyền cũng như phối hợp tập trung làm.

Đồng thời phường cũng áp dụng xử phạt, tạm giữ tang vật, phương tiện với trường hợp tái phạm, cố tình.

Xử lý lấn chiếm vỉa hè, lòng đường thành 'của riêng', mong cơ quan chức năng làm quyết liệt

Nhiều bạn đọc Tuổi Trẻ Online mong các lực lượng chức năng kiên quyết xử lý các trường hợp lấn chiếm vỉa hè, lòng đường để đường phố được thông thoáng.