Theo Hãng tin Reuters ngày 3-9, ba nguồn tin cấp cao Iran cho biết các biện pháp trừng phạt mới nhất của Mỹ đang khiến Iran ngày càng khó tiếp cận ngoại tệ và nhập khẩu hàng hóa, trong bối cảnh nền kinh tế nước này vốn đã chịu sức ép lớn.

Nguồn thu từ dầu mỏ bị chặn

Sức ép kinh tế gia tăng đúng lúc chiến sự Mỹ - Iran bùng phát trở lại trong tuần này. Các cuộc tấn công của Mỹ dọc bờ biển vùng Vịnh của Iran đã kéo theo những đòn đáp trả của Tehran nhằm vào các căn cứ Mỹ tại một số quốc gia Ả Rập.

Đến nay, chưa bên nào phát tín hiệu sẵn sàng đưa ra những nhượng bộ mà phía còn lại yêu cầu. Tuy nhiên, Reuters nhận định thế giằng co kéo dài nhiều tháng có thể đang bắt đầu thay đổi khi sức ép kinh tế đối với Iran ngày càng lớn.

Trong khi lượng dầu và khí đốt vận chuyển qua eo biển Hormuz ra thị trường quốc tế đang tăng lên bất chấp nỗ lực gây gián đoạn của Iran, lệnh phong tỏa xuất khẩu dầu của Mỹ đã cắt đứt nguồn thu chủ yếu của Tehran.

Theo Công ty phân tích hàng hóa Kpler, lượng dầu thô được bốc lên tàu tại Iran trong tháng này chỉ còn khoảng 260.000 thùng/ngày, giảm mạnh so với mức 1,7 triệu thùng/ngày một năm trước.

Chỉ một lượng nhỏ dầu còn được đưa khỏi các cảng để vận chuyển bằng xe tải, tàu hỏa hoặc tàu nhỏ qua biển Caspi.

Tehran cho biết vẫn còn hàng chục triệu thùng dầu được lưu trữ trên các tàu chở dầu bên ngoài khu vực phong tỏa và có thể đem bán. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt mới khiến những bên trung gian ngày càng e ngại tham gia hoặc yêu cầu mức phí cao hơn.

Washington cũng mở rộng các biện pháp trừng phạt thứ cấp nhằm vào những nước làm ăn với Iran, tìm cách ngăn Tehran thực hiện giao dịch bằng USD phục vụ hoạt động bán dầu cũng như nhập khẩu hàng hóa và nguyên liệu thiết yếu.

Theo ba nguồn tin Iran, điều này khiến các phương thức né trừng phạt lâu nay của Tehran - từ sử dụng công ty bình phong, tàu chở dầu không đăng ký đến buôn lậu - dần trở nên quá tốn kém. 

Một tuyến thương mại quan trọng khác của Iran cũng bị gián đoạn là UAE. Quốc gia vùng Vịnh ngày 19-8 thông báo đình chỉ toàn bộ trao đổi thương mại và giao dịch tài chính với Tehran cho đến khi có thông báo mới.

"Nếu những kênh này tiếp tục bị đóng, nhà cung cấp sẽ yêu cầu tiền mặt, giao dịch phải đi vòng qua một nước khác, còn hàng hóa sẽ đến chậm hơn và đắt hơn", một thương nhân Iran tại Tehran chia sẻ.

Sức ép lan tới đời sống

Khó khăn hiện nay càng trở nên nghiêm trọng hơn khi kinh tế Iran vốn đã rơi vào khủng hoảng trước khi xung đột nổ ra, với đồng nội tệ mất giá và lạm phát tăng cao. Nhiều tháng bị oanh kích khiến chi phí tái thiết giờ là khổng lồ với các ngành công nghiệp và cơ sở hạ tầng bị hư hại.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết tổng kim ngạch thương mại của nước này đã giảm 25-35%, trong đó nhập khẩu chịu ảnh hưởng nặng hơn xuất khẩu.

Đồng rial cũng liên tục rơi xuống mức thấp kỷ lục, từ khoảng 1 triệu rial đổi 1 USD một năm trước xuống hơn 2,2 triệu rial/USD hiện nay. Một nguồn tin cấp cao cho biết Iran chỉ còn lượng xăng đủ dùng trong khoảng hai tháng. Dù là nước sản xuất dầu lớn, Iran vẫn phải nhập khẩu xăng do năng lực lọc dầu hạn chế.

Số liệu chính thức cho thấy lạm phát bình quân 12 tháng đã lên đến 69,9%, trong khi giá thực phẩm, đồ uống và thuốc lá tăng với tốc độ gần gấp đôi. Tỉ lệ thất nghiệp tăng lên 9,1% vào mùa xuân, còn số người có việc làm giảm khoảng 450.000 so với một năm trước.

Thu nhập của người dân cũng ngày càng không theo kịp chi phí sinh hoạt. Mức lương trung bình khoảng 125 USD/tháng hiện chỉ bằng chưa đầy một phần ba mức chi tiêu cơ bản khoảng 450 USD/tháng của một hộ gia đình, theo số liệu chính thức.

"Chúng tôi đang nghèo đi từng ngày", Mahnaz, một nhân viên khu vực tư nhân 34 tuổi tại Tehran, chia sẻ.

Giáo sư Ali Ansari thuộc Đại học St Andrews (Scotland) nhận định Tehran đang chịu sức ép kinh tế rất lớn và cuối cùng có thể phải cân nhắc con đường đàm phán.

Tuy nhiên, sức ép kinh tế cũng có nguy cơ kéo theo một vòng leo thang mới. Iran đã cảnh báo có thể đáp trả bằng biện pháp quân sự, trong khi một quan chức cấp cao Iran cho biết Tehran hy vọng nguy cơ lạm phát sẽ gây sức ép lên chính quyền Mỹ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11.

Ở chiều ngược lại, Washington cũng đang tìm cách tận dụng khó khăn kinh tế để gia tăng sức ép từ bên trong đối với giới lãnh đạo Iran.

Tổng thống Iran thừa nhận lệnh trừng phạt Mỹ đang gây tổn hại kinh tế

Ông Masoud Pezeshkian thừa nhận các lệnh trừng phạt của Mỹ đang gây sức ép lên nền kinh tế Iran, trái với tuyên bố chỉ vài ngày trước rằng những biện pháp này sẽ không đạt được mục đích.