Gần đây, nhiều quốc gia bắt đầu hạn chế trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. Có nhiều tranh luận về việc này và phe ủng hộ có vẻ đông hơn. Còn tôi, là người làm sách hơn 20 năm, lại nghĩ đến một chuyện khác: nếu một ngày bớt cầm điện thoại đi, liệu trẻ em có tự nhiên cầm sách lên không?

Có lẽ là không. Vì sách đang dần thua trong cuộc cạnh tranh về "trải nghiệm".

Tôi có thời gian khá dài gắn bó với chuỗi nhà sách Phương Nam. Tôi chứng kiến việc giảm dần diện tích dành cho sách trong cửa hàng để tăng diện tích cho đồ chơi và quà lưu niệm. Tôi hiểu áp lực kinh doanh của nhà sách. Tiền thuê mặt bằng, chi phí vận hành, sức mua giảm… Nhưng nhìn diện tích trưng bày sách cứ hẹp dần, tôi vẫn thấy chạnh lòng.

Rất nhiều lần ngồi ở quán cà phê hoặc nhà hàng, hình ảnh phổ biến của một gia đình trẻ là đứa bé vừa ăn vừa xem YouTube, người cha lướt Facebook và người mẹ xem TikTok. Cả bàn ăn gần như không ai nói chuyện với ai. Tôi không nghĩ họ là một gia đình tệ. Họ chỉ đang sống giống rất nhiều gia đình hiện nay. Và đó mới là điều đáng suy nghĩ.

Chúng ta không thể thắng công nghệ bằng cấm đoán đơn thuần. Càng không thể bắt một đứa trẻ yêu đọc sách chỉ bằng vài khẩu hiệu về "văn hóa đọc".

Ở đây, vai trò của Nhà nước rất quan trọng. Vì văn hóa đọc chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của ngành xuất bản. Đó là câu chuyện về chất lượng con người trong tương lai.

Một đứa trẻ đọc sách nhiều thường không chỉ có thêm kiến thức. Các em có khả năng tập trung lâu hơn, suy nghĩ sâu hơn, phản biện tốt hơn và hiểu cảm xúc con người rõ hơn. Trong thời đại AI, những năng lực đó có khi còn quan trọng hơn việc nhớ thật nhiều thông tin.

Tôi nghĩ chúng ta cần nhìn văn hóa đọc như một phần của chiến lược phát triển con người. Nhà nước có thể hỗ trợ thư viện trường học, thư viện cộng đồng, tạo thêm không gian văn hóa công cộng, có chính sách ưu đãi cho nhà sách độc lập, hay những chương trình hỗ trợ trẻ em tiếp cận sách như cách nhiều nước đã làm.

Với nhà trường, có lẽ cũng cần thay đổi cách tiếp cận. Nhiều thư viện hiện nay vẫn giống một kho chứa sách hơn là nơi trẻ muốn bước vào. Nhiều giờ đọc sách vẫn mang cảm giác "bài tập". Trong khi đọc đáng lẽ phải là một cuộc khám phá.

Thay vì bắt học sinh viết cảm nhận theo mẫu, hãy để các em tranh luận về một cuốn sách, làm podcast, diễn một phân cảnh, hay đơn giản là kể vì sao mình thích một nhân vật nào đó. Một đứa trẻ yêu đọc sách thường bắt đầu từ cảm xúc, không phải từ điểm số.

Còn với gia đình, điều quan trọng không chỉ là mua sách cho con. Mà là tạo ra một môi trường nơi việc đọc hiện diện như một phần tự nhiên của cuộc sống. Một đứa trẻ khó tin đọc sách là điều thú vị nếu mỗi tối trong nhà, tất cả ánh sáng đều đến từ màn hình điện thoại.

Tôi không cực đoan nghĩ mạng xã hội hoàn toàn xấu. Chính tôi cũng dùng nó mỗi ngày. Nhưng nếu một thế hệ lớn lên mà khả năng tập trung chỉ còn tính bằng vài giây lướt màn hình, thì cái mất đi là khả năng suy nghĩ sâu và cả năng lực cảm nhận cuộc sống một cách thấu đáo.

Quy định hạn chế mạng xã hội dưới 16 tuổi, nếu thực thi nghiêm túc kèm theo hỗ trợ từ gia đình và xã hội, sẽ tạo khoảng trống quý giá. Câu hỏi không phải "có nên cấm không", mà là chúng ta sẽ lấp khoảng trống đó bằng gì?

Tôi chọn sách - và các hoạt động thực tế như thể thao, nghệ thuật, chơi ngoài trời. Đó không chỉ là cơ hội cho ngành xuất bản, mà là tương lai khỏe mạnh hơn cho con em chúng ta.

Đừng để ký ức tuổi thơ của con em chúng ta chỉ còn là những màn hình sáng.

Không thể giao trẻ em cho mạng xã hội: Nảy sinh bạo lực học đường

Không chỉ còn là mục đích giải trí, kết nối hay đu trend... mạng xã hội thời gian gần đây được cảnh báo đang trở thành môi trường nảy sinh các vụ bạo lực học đường.