Từ thực tiễn đó, câu hỏi đặt ra không còn chỉ là xử lý ai, mà là liệu pháp luật hình sự hiện hành đã đủ công cụ để xử lý đúng chủ thể hưởng lợi từ hành vi phạm tội và tội phạm dạng này hay chưa.

Điển hình "hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ"

Theo Điều 76 Bộ luật Hình sự hiện hành, pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đối với một số tội danh được luật liệt kê. Trong phạm vi đó hiện chưa bao gồm tội "lừa đảo chiếm đoạt tài sản". Khoảng trống này đang được đặt lại từ chính thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Theo định hướng nghiên cứu sửa đổi Bộ luật Hình sự, cơ quan xây dựng chính sách đề xuất hoàn thiện chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại nhằm có cơ sở pháp lý xử lý đối với một số nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, tài sản và sử dụng đất đai; trong đó có đề cập đến các hành vi như cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Nhìn từ các vụ án "hợp đồng kỳ nghỉ" thời gian gần đây, vấn đề này càng trở nên rõ nét. Thông tin công bố từ cơ quan điều tra cho thấy nhiều doanh nghiệp đã tổ chức hoạt động theo quy trình khép kín: xây dựng hình ảnh doanh nghiệp, thu thập dữ liệu khách hàng, phân công bộ máy telesales - kinh doanh - pháp lý - chăm sóc khách hàng, tổ chức hội thảo, ký hợp đồng, thu tiền và tiếp tục khai thác tài sản của khách hàng thông qua các giao dịch phát sinh.

Tại Hà Nội, cơ quan điều tra đã khởi tố hàng chục vụ án liên quan đến nhiều doanh nghiệp hoạt động dưới mô hình "hợp đồng kỳ nghỉ", với hàng trăm bị can bị truy cứu, trong đó có số lượng lớn là chủ tịch hội đồng quản trị, tổng giám đốc, giám đốc doanh nghiệp.

Tại TP.HCM, cơ quan điều tra cũng đã khởi tố nhiều vụ án liên quan các doanh nghiệp kinh doanh kỳ nghỉ, thu giữ hàng nghìn hợp đồng và xác định thiệt hại đặc biệt lớn.

Điều đáng chú ý là trong các mô hình này, doanh nghiệp không đơn thuần xuất hiện như địa điểm làm việc của người phạm tội mà có thể là nơi tổ chức hoạt động, tiếp nhận dòng tiền, ký kết giao dịch và duy trì cơ chế vận hành.

Trong khi đó, việc xử lý hình sự hiện nay chủ yếu tập trung vào các cá nhân quản lý, điều hành, nhân viên trực tiếp tham gia.

Cần mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân là doanh nghiệp

Thực tiễn cũng đặt ra những tranh luận tương tự ở một số vụ án kinh tế lớn khác.

Đơn cử, trong vụ án liên quan dự án tại sân bay Nha Trang (Khánh Hòa), bên cạnh trách nhiệm của các cá nhân bị truy cứu, dư luận và giới nghiên cứu cũng đặt ra câu hỏi về giới hạn của chế định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân trong các giao dịch có quy mô rất lớn, được triển khai thông qua doanh nghiệp và có sự tham gia của số lượng lớn nhà đầu tư. Vụ án hiện vẫn đang trong quá trình xét xử theo trình tự tố tụng và tiếp tục được xem xét ở cấp phúc thẩm.

Những thực tiễn đó cho thấy một hiện tượng đáng lưu ý: nhiều hành vi nguy hiểm hiện nay không còn được thực hiện bởi cá nhân độc lập mà được tổ chức theo mô hình doanh nghiệp - có cơ cấu quản trị, quy trình vận hành, phân công chức năng và mục tiêu lợi nhuận.

Trong bối cảnh đó, việc chỉ xử lý cá nhân có thể chưa bảo đảm đầy đủ các mục tiêu của trách nhiệm hình sự, đặc biệt là phòng ngừa chung, thu hồi tài sản và loại bỏ công cụ phạm tội.

Tuy nhiên mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân không đồng nghĩa với hình sự hóa hoạt động kinh doanh. Nếu sửa đổi Bộ luật Hình sự, cần xác lập các tiêu chí chặt chẽ: Hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân; vì lợi ích của pháp nhân; có sự chỉ đạo, chấp thuận hoặc dung túng của người quản lý; có cơ chế quản trị hoặc chính sách kinh doanh tạo điều kiện cho hành vi phạm tội; có khả năng phân định rõ giữa rủi ro kinh doanh với ý chí chiếm đoạt.

Đồng thời cần hoàn thiện chế tài tương ứng như: Tịch thu khoản thu bất hợp pháp, buộc khắc phục hậu quả, đình chỉ hoạt động, cấm kinh doanh ngành nghề có điều kiện và thiết lập cơ chế bồi thường hiệu quả cho người bị hại.

Khi tội phạm được tổ chức và vận hành như một doanh nghiệp, chính sách hình sự cũng cần có công cụ để xử lý cả cấu trúc tổ chức tạo ra hành vi phạm tội, chứ không chỉ dừng lại ở việc truy cứu những cá nhân đứng phía trước doanh nghiệp và đằng sau là những người lao động làm thuê.

Sở hữu kỳ nghỉ: Trắng đen phải rõ ràng

Từ vụ tranh chấp về hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ (SHKN) phát sinh vào năm 2019 cho thấy nhận thức của phần lớn khách hàng về sản phẩm này vẫn gắn liền với khái niệm bất động sản.