Cùng những điều kiện để hiện thực hóa hai mục tiêu trăm năm, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045.

Bước chuyển mình mạnh mẽ

* Thưa ông, khi đất nước tiến hành công cuộc đổi mới năm 1986, ông còn là một thanh niên, cảm xúc của ông lúc ấy như thế nào?

- Muốn nói về năm 1986 - thời điểm khởi đầu công cuộc đổi mới - thì cần nhìn lại cả giai đoạn từ 1975 đến 1986. Tôi là người được chứng kiến trọn vẹn quãng thời gian này.

Đó là giai đoạn đất nước vừa giành được hòa bình, thống nhất. Niềm vui chưa được bao lâu thì những khó khăn lớn đã xuất hiện.

Do góc nhìn và nhận thức chưa đầy đủ, mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp bị kéo dài. Tôi còn nhớ, trong giai đoạn đó, ở nhiều địa phương như TP.HCM, Đồng bằng sông Cửu Long, Hải Phòng, Vĩnh Phúc… đã xuất hiện những "mầm mống đổi mới" với các mô hình khoán khác nhau.

Tuy nhiên, những mầm mống ấy chưa thể thoát ra khỏi "chiếc áo" kế hoạch hóa tập trung vốn đã trở nên quá chật, dẫn tới kìm hãm sự phát triển và tạo ra nhiều bất ổn trong nền kinh tế.

Trước những thách thức nghiêm trọng và cấp bách, các nhà lãnh đạo khi đó đã đặt ra câu hỏi mang tính sinh tử, không phải đổi mới hay không mà là đổi mới như thế nào để giữ vững ổn định, phát triển?

Tinh thần đổi mới bùng lên mạnh mẽ trong xã hội, đặc biệt trong đội ngũ lãnh đạo. Chính những tiền đề đó đã dẫn tới Đại hội Đảng lần VI năm 1986, đặt nền móng cho công cuộc đổi mới.

Điều đặc biệt quan trọng là chúng ta đã lựa chọn đổi mới tư duy, đổi mới thể chế kinh tế làm khâu đột phá, làm điểm khởi đầu cho toàn bộ tiến trình đổi mới sau này.

Nhìn lại 40 năm qua, có thể thấy rõ đất nước đã có bước chuyển mình rất quan trọng. Trong lĩnh vực nông nghiệp, Việt Nam từ một quốc gia thiếu lương thực đã trở thành quốc gia tự chủ về an ninh lương thực và đóng góp cho an ninh lương thực toàn cầu.

Chính những kết quả này đã tiếp thêm nguồn năng lượng cho cả dân tộc, tạo nền tảng để chúng ta bước vào kỷ nguyên mới và hướng tới thực hiện thành công hai mục tiêu trăm năm: 100 năm thành lập Đảng (2030) và 100 năm thành lập Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (2045).

* 40 năm đổi mới cũng là hành trình trưởng thành của cá nhân ông, từ một thanh niên vùng sông nước đến vị trí lãnh đạo cấp cao. Những ấn tượng sâu sắc nhất của ông là gì?

- Có lẽ không cần nói nhiều, bởi cả bạn bè trong nước và quốc tế đều đã nhiều lần nhấn mạnh những dấu ấn mạnh mẽ của công cuộc đổi mới trong 40 năm qua. Ấn tượng lớn nhất là đổi mới đã đưa đất nước ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, tạo nền tảng để bước sang giai đoạn phát triển mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa.

Từ một nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, bị bao vây, cấm vận, đến năm 2025, quy mô nền kinh tế Việt Nam dự kiến đạt khoảng 500 tỉ USD - tăng 1,45 lần so với năm 2020, xếp thứ 33 thế giới và thứ 4 trong khu vực ASEAN.

Quy mô nền kinh tế tăng gần 100 lần so với năm 1986; thu nhập bình quân đầu người tăng từ dưới 100 USD lên gần 5.000 USD. Cùng với đó, hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách ngày càng được hoàn thiện, phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế.

Đặc biệt, giai đoạn cuối nhiệm kỳ 2021 - 2025, đất nước đã có những quyết sách đột phá mạnh mẽ, vượt ngoài những gì có thể hình dung ở đầu nhiệm kỳ.

Đó là cuộc cách mạng sắp xếp tổ chức bộ máy của toàn hệ thống chính trị; đưa cả nước từ 63 tỉnh thành còn 34 tỉnh thành; kết thúc hoạt động cấp huyện; sắp xếp, sáp nhập lại cấp xã; tổ chức mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Song song với đó là hàng loạt nghị quyết đột phá về thể chế, khoa học - công nghệ, kinh tế tư nhân, hội nhập quốc tế, giáo dục - đào tạo, chăm sóc sức khỏe nhân dân… Có thể nói, nếu viết biên niên sử giai đoạn này, sẽ thấy toàn bộ guồng máy từ lập pháp, hành pháp đến hệ thống chính trị từ trung ương tới địa phương chuyển động hết sức mạnh mẽ.

Tuy nhiên, bên cạnh những bước tiến lớn, vẫn còn những trở ngại. Đổi mới kinh tế có thể diễn ra nhanh, nhưng sức ì của cơ chế bao cấp vẫn còn.

Đôi khi vẫn tồn tại sự giằng co giữa quyền lực nhà nước và sự vận hành của thị trường. Dẫu vậy, chúng ta đã vượt qua được quán tính của tư duy cũ để thực hiện một cuộc cách mạng về tư duy đổi mới: kết hợp quyền lực nhà nước với quy luật thị trường.

Bài học nhìn thẳng vào sự thật

* Bên cạnh thành công, điều gì khiến ông còn trăn trở, tiếc nuối?

- Cuộc sống vốn không hoàn hảo buộc chúng ta phải không ngừng hoàn thiện. Nhìn lại lịch sử không phải để phán xét, mà để hiểu rõ bối cảnh. Sau chiến tranh, đất nước phải đối mặt với bao vây cấm vận, bên cạnh đó là những hạn chế chủ quan trong quản lý kinh tế. Việc chuyển từ "ngôi nhà cũ" sang "ngôi nhà mới" không thể hoàn thành trong một sớm một chiều.

Nếu nói hai điều, điều thứ nhất tôi muốn nhấn mạnh là Đảng đã hiệu triệu được toàn dân, tạo ra làn gió mới, đưa cả dân tộc bước vào công cuộc đổi mới. Những chướng ngại nếu có chỉ làm chậm sức gió chứ không ngăn được hướng gió đi lên.

Điều khiến tôi trăn trở hơn là làm sao để tinh thần của đổi mới liên tục có thể lan tỏa sâu rộng đến mọi tầng lớp nhân dân. Thông điệp đột phá từ lãnh đạo cần người dân thực sự tham gia. Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nói, thể chế và quyết sách là điều kiện cần; điều kiện đủ là phải hiệu triệu được sức mạnh của hơn 100 triệu người dân Việt Nam bởi họ là chủ thể của đổi mới.

* Nguy cơ tụt hậu, bẫy thu nhập trung bình vẫn luôn hiện hữu. Theo ông, đâu là con đường để Việt Nam bứt phá?

- Nhìn dọc theo chiều dài lịch sử, có thể thấy ở mỗi giai đoạn khó khăn, dân tộc ta đều vươn lên và thể hiện sức chống chịu mạnh mẽ. Tuy nhiên, xuất phát điểm của chúng ta còn thấp, nên nếu không tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn, nguy cơ tụt hậu và rơi vào bẫy thu nhập trung bình vẫn luôn rình rập.

Tổng Bí thư Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh: khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo chính là con đường để bắt kịp, tiến cùng, bứt phá và vượt lên cùng với thế giới. Người đi sau có nhiều khó khăn, nhưng có thể rút ngắn hành trình bằng cách học hỏi thành công và thất bại của người đi trước.

Chúng ta có hệ thống chính trị bảo đảm tính thống nhất cao trên toàn quốc, từ trung ương tới địa phương. Nếu giải pháp đủ mạnh để hiệu triệu và kết nối thì các quyết sách sẽ nhanh chóng đi vào cuộc sống.

Đây là lúc cần sự đồng sức đồng lòng của toàn xã hội, của người Việt Nam trong và ngoài nước. Báo chí cũng có vai trò rất quan trọng trong việc khơi dậy niềm tin xã hội, tạo sự đồng thuận.

Cần và đủ cho mục tiêu 2045

Để trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045, theo ông, đâu là điều kiện then chốt?

- Điều kiện cần đầu tiên và quan trọng nhất là giữ vững ổn định chính trị - xã hội và môi trường hòa bình. Đây là nền tảng cho mọi sự phát triển bền vững.

Điều kiện thứ hai là thể chế. Quốc hội khóa XV đã thể chế hóa gần như toàn bộ chủ trương, đường lối của Đảng thành pháp luật trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục, y tế, khoa học - công nghệ… Hành lang pháp lý cho giai đoạn bứt phá cơ bản đã được chuẩn bị. Vai trò của Nhà nước, đặc biệt là chính quyền địa phương hai cấp, là kiến tạo và mở ra không gian phát triển.

Về điều kiện đủ, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo là chìa khóa nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Điều kiện mang tính quyết định là con người. Khi mỗi người dân được khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, đồng thời có tinh thần đổi mới, sáng tạo gắn với kỷ luật và trách nhiệm xã hội, thì các mục tiêu trăm năm hoàn toàn có thể trở thành hiện thực.

* Và điều kiện đủ ở đây là yếu tố "mỗi một người dân"…

- Với riêng bản thân mình, tôi mong muốn sự phát triển sẽ không đánh đổi tinh thần nhân văn của dân tộc. Những con số về thu nhập bình quân, GDP định nghĩa sự phát triển là đúng nhưng chưa đủ, bởi bên cạnh đó cần có sự tăng trưởng, phát triển bao trùm, bền vững.

Nếu nói về thu nhập bình quân sẽ có hai phép tính dễ hiểu là 9+1=10 hay 4+6=10. Bình quân đều bằng 5, chỉ khoảng cách là khác. Phát triển cần kéo gần các tầng trong xã hội lại, để mọi người đều được hưởng thành quả của sự phát triển.

Vừa qua, Bộ Chính trị đã ban hành và Quốc hội thể chế hóa thông qua nhiều nghị quyết quan trọng như miễn học phí, chăm sóc sức khỏe nhân dân với khám sức khỏe định kỳ miễn phí, tiến tới miễn viện phí hay các chương trình mục tiêu quốc gia dành các vùng đồng bào dân tộc, vùng khó khăn… . Điều này tiếp tục thể hiện rõ quan điểm của Đảng, Nhà nước trong việc không để ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển.

Khi thể chế thành lợi thế

* Nhiều ý kiến cho rằng "thể chế là điểm nghẽn của điểm nghẽn". Với vai trò Phó chủ tịch Quốc hội, ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

- Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, việc biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh là yêu cầu sống còn. Thể chế không chỉ là hệ thống luật pháp, mà còn là môi trường định hình niềm tin, chi phí và cơ hội của người dân và doanh nghiệp.

Một thể chế minh bạch, ổn định, dễ dự đoán sẽ giúp giảm rủi ro, tạo tâm lý an tâm cho nhà đầu tư. Khi thủ tục hành chính được cải cách, chi phí tuân thủ được cắt giảm, thể chế sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh trực tiếp.

Điểm yếu lớn nhất vẫn là khâu tổ chức thực hiện. Do đó cần đội ngũ cán bộ có tư duy đột phá, tinh thần phục vụ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, để những quy định tiến bộ thực sự đi vào đời sống.

Quốc hội định hướng như thế nào để lựa chọn được những đại biểu xứng đáng trong nhiệm kỳ tới?

- Quốc hội luôn mong muốn các đại biểu không chỉ đại diện mà còn mang được hơi thở cuộc sống, tâm tư, nguyện vọng của cử tri vào nghị trường. Đồng thời, đại biểu phải có tư duy kiến tạo, khả năng phản biện, phân tích chính sách, sáng kiến lập pháp, đánh giá tác động luật pháp một cách thực chất dựa vào khoa học hành vi của xã hội.

Cần kết hợp hài hòa giữa đại biểu chuyên trách và kiêm nhiệm; giữa trung ương và địa phương; giữa các lĩnh vực kinh tế, khoa học, giáo dục, y tế, quốc phòng… Ưu tiên những đại biểu có bản lĩnh chính trị, đạo đức trong sáng, năng lực tư duy độc lập, gắn bó với cử tri và sẵn sàng chịu trách nhiệm trước nhân dân.

Phó chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan: 'Khi một hạt gạo biết kể chuyện về Việt Nam'

Nhân sự kiện Tổ chức The Rice Trader tổ chức trao cúp Gạo ngon nhất thế giới năm 2025 cho kỹ sư Hồ Quang Cua ngay tại thành phố Cần Thơ, Phó chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan có bài viết gửi đến sự kiện này.