"Gắn bó với rừng, với nông nghiệp xanh dường như là số mệnh tôi. Bản thân tôi là dân gốc rạ, gần gũi đồng ruộng, thiên nhiên... Đó là con người và bản chất của người Việt mình rồi, ai sinh ra lớn lên cũng từ gốc rạ" - TS Lê Hoàng Thế, người sáng lập hệ sinh thái xanh The VOS, chia sẻ trong một buổi sáng đầu năm về lý do hồi hương sau gần 40 năm gắn bó Nhật Bản.

Sinh năm 1957, ông Thế sang Nhật du học năm 1984, mang theo bao ước mơ tuổi trẻ. Thời gian ở Nhật đối với ông không chỉ để học tập, làm việc, mà còn là hành trình tìm kiếm bản thân và giá trị sống.

Rồi ông làm phó đại diện một tập đoàn Nhật Bản tại Việt Nam, đi đi về về giữa hai đất nước. Cuộc sống êm trôi, nhưng trong sâu thẳm, ông luôn xác định đi và học là để trở về.

Hành trình xanh từ xứ Phù Tang về quê hương

Mỗi sáng thức dậy ở xứ sở hoa anh đào, một trong những niềm vui của ông là nói tiếng nước mình, rồi thoáng suy tư khi nhớ tiếng gà gáy, nhớ hình ảnh quê hương là chùm khế ngọt. "Khi trở về Việt Nam, cảm xúc trong tôi rất đặc biệt - như trở lại nơi mình thật sự thuộc về. Tôi về với hành trang không chỉ là tri thức, mà là niềm tin rằng những gì mình tích lũy có thể đóng góp cho đất nước, đặc biệt trong lĩnh vực phát triển bền vững và môi trường", ông chia sẻ.

Ông tin rằng môi trường là nền tảng của sự sống và văn hóa. Trong suốt những năm sống tại Nhật, ông chứng kiến cách người Nhật gìn giữ từng tấc đất, từng hàng cây. Điều đó khơi dậy trong ông câu hỏi lớn: "Tại sao quê hương mình có tài nguyên phong phú nhưng vẫn đối mặt với suy thoái môi trường?".

Dự án trồng rừng và phát thải thấp của ông không chỉ là câu chuyện về cây xanh, mà là về con người, về việc cộng đồng địa phương có thể sống hài hòa với rừng, với thiên nhiên, trong khi vẫn phát triển kinh tế. Ông nói: "Tôi thấy rõ rằng muốn thay đổi cần bắt đầu từ những điều căn bản nhất như trồng một cái cây và chăm nó bằng hiểu biết khoa học lẫn tình yêu thật sự".

Vậy là từ năm 2012, ông bắt đầu phục hồi và phát triển một khu rừng hơn 1.200ha tại Cà Mau. Đây là vùng đất ngập mặn, từng bị khai thác quá mức. "Chúng tôi triển khai mô hình quản lý rừng bền vững đạt chứng chỉ FSC-FM - một trong những tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt nhất về rừng. 

Không dừng lại ở việc trồng cây, tôi và cộng sự xây dựng hệ sinh thái rừng theo mô hình canh tác đa tầng: tầng cao là cây bản địa phòng hộ; tầng giữa là cây cho thu hoạch như đước, mắm; và tầng dưới là các loại cây dược liệu như nấm linh chi và thủy sản tự nhiên. Nhờ đó, rừng không chỉ phục hồi mà còn tạo sinh kế ổn định cho bà con", ông kể.

Và tạo hệ sinh thái doanh nghiệp xanh

Điều khiến TS Lê Hoàng Thế tâm đắc nhất là chính những cộng đồng địa phương ấy trở thành người bảo vệ, đồng hành cùng rừng, thay vì coi đó là tài nguyên khai thác ngắn hạn. Mô hình này còn được lan tỏa ở Tây Nguyên và một số tỉnh thành, giúp người dân có thể thành công dù chăm sóc thủ công và không cần trình độ cao.

Từ những dự án trồng rừng đơn lẻ, ông Thế hình thành nên The VOS - hệ sinh thái doanh nghiệp trẻ mang tính chất chia sẻ và hợp tác lâm - nông nghiệp vi sinh, kết hợp nghiên cứu tại phòng thí nghiệm ra đến thực tế sản xuất và tiêu thụ. 

Hệ sinh thái này ứng dụng công nghệ cao, xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm từ thổ nhưỡng, cây giống đến người tiêu dùng, có sự góp mặt của các nhà khoa học và doanh nhân người Việt ở nhiều nước.

Ông đang phát triển nền tảng kết nối trồng trọt phát thải thấp cho cộng đồng - nơi các hộ nông dân, hợp tác xã có thể tham gia vào chuỗi giá trị xanh thông qua trồng trọt phát thải thấp và bảo tồn rừng.

Bên cạnh đó, vị tiến sĩ quê Đồng Tháp ấp ủ thành lập một trung tâm giáo dục môi trường dành cho thanh thiếu niên - nơi kết hợp giữa học, trải nghiệm và thực hành - để nuôi dưỡng thế hệ "công dân sinh thái" tương lai. "Tôi tin rằng nếu mỗi người Việt có thể trồng một mảng xanh - chuyển đổi xanh trong tim mình, thì đất nước này sẽ xanh lên không chỉ bởi cây cối, mà bởi hy vọng và lòng tin vào ngày mai", ông nói.

Còn với các bạn trẻ đang thực hiện những dự án xanh, ông cùng hệ sinh thái của mình đã tạo quỹ khởi nghiệp. Quỹ sẽ tài trợ, đầu tư và hỗ trợ các dự án liên quan nông - lâm nghiệp bền vững. Quỹ chú trọng đào tạo, kết nối giúp các dự án này phát triển, nhất là dự án của các bạn trẻ.

Đi trên con đường xanh, giờ nhìn những bạn trẻ này ông rất vui vì các bạn có nền tảng khoa học, sự trợ giúp của công nghệ và áp dụng những điều học được rất nhanh. "Nếu biết tận dụng tài nguyên của đất nước rừng vàng biển bạc, các bạn có thể đoàn kết lại và đi theo đúng định hướng của thế giới trong từng lĩnh vực như môi trường, quản trị", ông nói.

Cầu nối giữa trí thức kiều bào với quê hương

TS Lê Hoàng Thế tích cực tham gia các chương trình gắn kết kiều bào, lan tỏa phát triển bền vững. "Từng là kiều bào gần 40 năm, tôi hiểu rất rõ cảm giác xa mà gần. Khi trở về, tôi luôn mong muốn xây dựng cầu nối giữa trí thức Việt Nam ở nước ngoài với quê hương, đặc biệt trong lĩnh vực ESG (môi trường - xã hội - quản trị)", ông chia sẻ.

Ông tổ chức nhiều hội thảo, diễn đàn, kết nối các bạn trẻ, doanh nghiệp và chuyên gia chia sẻ kinh nghiệm, chuyển giao công nghệ xanh từ Nhật Bản về Việt Nam. Ông nói: "Mục tiêu của tôi là tạo ra những hệ sinh thái tri thức, nơi người Việt ở mọi nơi đều có thể đóng góp cho một Việt Nam phát triển bền vững, có bản sắc và bản lĩnh", ông nói.

Sau những năm ở Nhật rồi trở về và bước chân "xanh" đi đến nhiều nơi của đất nước, làm doanh nghiệp và kết nối, ông Thế nhận thấy quê hương đang thay đổi từng ngày cả về hạ tầng, tư duy lẫn khát vọng. Ông bộc bạch: "Điều khiến tôi xúc động nhất là thế hệ trẻ hôm nay có lòng yêu nước rất mạnh mẽ nhưng được thể hiện bằng hành động - từ khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo cho tới các dự án xã hội, môi trường".

Tuy nhiên, bên cạnh sự đổi thay, ông thấy cần có những giá trị bền gốc để giữ đất, giữ người. Đó là sự tử tế, lành mạnh và tôn trọng thiên nhiên. Mỗi lần bước chân về những vùng quê gặp gỡ bà con nông dân, ông cảm nhận rõ rằng tình người ở quê hương là thứ không gì thay thế được.

Học hỏi nhiều từ bà con nông dân

Ông Thế từng theo học thạc sĩ quản trị kinh doanh ở Nhật Bản và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ khoa học môi trường tại Đan Mạch. Ông nói khi nhà khoa học đến đồng ruộng, bà con rất thích thú. Nhưng với ông, tiếp xúc với bà con, ông học hỏi được rất nhiều.

Bà con có những sáng kiến và kinh nghiệm thực tiễn, từ câu chuyện nhỏ như đến vùng đó kiến nhiều nhưng trái lại ngọt, hỏi ra mới biết kiến bò đi là giúp di chuyển những vi khuẩn có lợi. Hoặc như chiếc máy cày ở đồng ruộng sẽ mắc lầy, nên người dân gắn thêm xích quanh bánh để mặt tiếp xúc lớn.

Trồng những "cây vàng"

TT - Củ sâm Ngọc Linh ngày càng lên giá nhưng cây sâm trên rừng đang dần hết sạch. Không thể cứ lội rừng tìm kiếm được mãi, một số người Xơđăng vùng Ngọc Linh từng đi săn sâm bây giờ tìm mọi cách trồng cho được cây sâm để mong xóa đói giảm nghèo và dần làm giàu.