Hàng chục ngàn người không hút thuốc phải chết vì khói thuốc

Mỗi năm gần 19.000 người tử vong vì khói thuốc của người khác

Theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, một số địa điểm công cộng trong nhà vẫn được phép bố trí khu vực dành riêng cho người hút thuốc, gồm khu vực cách ly của sân bay, quán bar, karaoke, vũ trường, khách sạn, cơ sở lưu trú du lịch và phương tiện giao thông công cộng là tàu thủy, tàu hỏa.

Theo nghiên cứu tổng kết 13 năm thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá giai đoạn 2013-2025 của ThS Phan Thị Hải (nguyên Phó giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá) và cộng sự, tỉ lệ phơi nhiễm khói thuốc thụ động tại nhà hàng lên tới 67,3%, tại quán bar là 69,6%.

Đây là những địa điểm có tỉ lệ tiếp xúc khói thuốc cao, dù quy định về môi trường không khói thuốc đã được triển khai nhiều năm. Tình trạng vi phạm cũng còn xuất hiện tại một số địa điểm vốn phải cấm hút thuốc như bệnh viện, trường học.

Trong khi đó, tỉ lệ tiếp xúc thụ động với khói thuốc tại nơi làm việc đã giảm từ 55,9% xuống 22,4%; tại cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng giảm từ 54,3% xuống 35,6%; trên phương tiện giao thông công cộng giảm từ 34,4% xuống 22,9%.

Những con số này cho thấy chính sách môi trường không khói thuốc đã phát huy hiệu quả, nhưng kết quả chưa đồng đều giữa các địa điểm. Đặc biệt, các cơ sở dịch vụ ăn uống, giải trí vẫn là những nơi người không hút thuốc khó tránh khỏi phơi nhiễm.

Các nghiên cứu cũng cho thấy thuốc lá gây tử vong hơn 103.000 người mỗi năm tại Việt Nam, trong đó khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc chủ động và 18.800 người do hút thuốc thụ động.

Các chuyên gia nhấn mạnh bảo vệ người không hút thuốc không chỉ là vấn đề tiện nghi hay quyền lựa chọn cá nhân, mà còn là một yêu cầu cấp thiết về sức khỏe cộng đồng.

Không có mức an toàn cho khói thuốc thụ động

Trong nghiên cứu về khoảng trống chính sách kiểm soát thuốc lá ở Việt Nam của bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm, Mimi Brewer và Angela Pratt (Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam) cũng cho rằng quy định hiện hành chưa hoàn toàn phù hợp với định hướng bảo vệ phổ quát của Điều 8 WHO FCTC.

Điều 8 yêu cầu các quốc gia thành viên thực hiện những biện pháp hiệu quả để bảo vệ người dân khỏi phơi nhiễm khói thuốc tại nơi làm việc trong nhà, phương tiện giao thông công cộng và địa điểm công cộng trong nhà. Hướng dẫn thực thi nhấn mạnh không có ngoại lệ nào được xem là phù hợp nếu xét trên mục tiêu bảo vệ sức khỏe.

TS Angela Pratt, Trưởng Văn phòng Tổ chức Y tế thế giới - WHO tại Việt Nam cho biết không có mức phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào được xem là an toàn.

"Khói thuốc thụ động rất nguy hiểm. Nó gây ra nhiều tác động đến sức khỏe, trong đó có ung thư, bệnh tim mạch và nhiều bệnh lý khác.

Cách duy nhất để bảo vệ sức khỏe trước những tác hại này là xây dựng môi trường công cộng không khói thuốc 100% - những nơi mà mọi người lao động và bất kỳ ai có mặt tại đó đều có quyền được hít thở không khí sạch, không bị ô nhiễm bởi khói thuốc thụ động", bà Angela Pratt nói.

Từ đó, WHO tại Việt Nam khuyến nghị Việt Nam cần loại bỏ các khu vực dành riêng cho hút thuốc trong nhà, tiến tới quy định cấm hút thuốc hoàn toàn tại những địa điểm này.

Đồng thời, các trường đại học, cao đẳng và học viện cần được xác định là địa điểm cấm hút thuốc trong toàn bộ khuôn viên, phù hợp với quy định của Luật Giáo dục năm 2019.

Kinh nghiệm của Thái Lan cho thấy một hướng tiếp cận quyết liệt hơn. Theo Đạo luật Kiểm soát sản phẩm thuốc lá năm 2017, quốc gia này mở rộng phạm vi cấm hút thuốc tới các địa điểm công cộng trong nhà, nơi làm việc trong nhà, phương tiện giao thông công cộng và nhiều khu vực ngoài trời.

Cần tăng cường trách nhiệm thực thi

Theo nhóm nghiên cứu của ThS Phan Thị Hải, sau 13 năm thực hiện luật cho thấy cần làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị, chủ cơ sở trong tổ chức thực hiện quy định cấm hút thuốc. Việc xử lý không nên chỉ tập trung vào cá nhân hút thuốc mà cần gắn với trách nhiệm quản lý của người đứng đầu.

Các chuyên gia cũng đề xuất nghiên cứu ứng dụng phương tiện kỹ thuật để phát hiện, xử lý vi phạm và tạo cơ chế để người dân phản ánh những địa điểm không tuân thủ quy định tới cơ quan chức năng.

Xây dựng môi trường không khói thuốc không thể chỉ dừng ở việc bố trí một phòng riêng cho người hút thuốc hay đặt biển cấm tại cửa ra vào. Khi khói thuốc vẫn có thể ảnh hưởng đến những người xung quanh, quyền được hít thở không khí trong lành của người không hút thuốc vẫn chưa được bảo đảm.

Việc hoàn thiện luật theo hướng loại bỏ khu vực hút thuốc trong nhà, đồng thời tăng trách nhiệm của chủ cơ sở và hiệu quả giám sát, xử phạt sẽ là bước cần thiết để chuyển từ mục tiêu môi trường không khói thuốc trên giấy thành sự bảo vệ thực chất đối với sức khỏe cộng đồng.

Các chuyên gia cho rằng môi trường trong nhà chỉ thực sự được bảo vệ khi không có khói thuốc, thay vì chỉ tách người hút thuốc ra một khu vực riêng.

Cần cảnh báo trên bao thuốc lá lớn hơn, giúp tăng ý định bỏ thuốc

Cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá không đơn thuần cung cấp thông tin, mà còn có thể tác động đến hành vi của người hút thuốc theo một chuỗi từ chú ý, ghi nhớ, hiểu nguy cơ đến hình thành ý định bỏ thuốc và thực hiện bỏ thuốc.