Nhưng trái ngược với những dự báo lạc quan của Washington và ông D. Trump, Tehran đến nay vẫn chưa gục ngã, tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz. Những yếu tố nào giúp Iran duy trì khả năng chống trả trước cả áp lực kinh tế dài hạn lẫn các cú sốc ngắn hạn từ phía Hoa Kỳ?

Cứ mỗi tuần, Bộ Tài chính Hoa Kỳ sẽ tung ra các gói trừng phạt thứ cấp mới nhắm vào Iran nhằm buộc các đối tác của Tehran phải từ bỏ hợp tác, theo tuyên bố của Bộ trưởng Tài chính Hoa Kỳ Scott Bessent trên Reuters hôm 31-8, nhấn mạnh rằng bước đi tiếp theo của Washington có thể là cắt đứt khả năng tiếp cận đồng đô la của Iran.

Đây lại là một trong vô số những trừng phạt mà Washington áp đặt chống Tehran kể từ năm 1979. Trước đó, ngày 28-8, Mỹ đã áp đặt hạn chế đối với các chi nhánh của ngân hàng Ai Cập Banque Misr tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) do cáo buộc hợp tác với Iran.

Ông Bessent nhấn mạnh nếu ngân hàng này không cắt đứt quan hệ với Tehran, họ có thể bị loại hoàn toàn khỏi hệ thống tài chính sử dụng đồng đô la.

Cùng lúc với sức ép tài chính, hôm 30-8, lực lượng Mỹ đã tập kích hai bệ phóng rocket của Iran trên đảo Larak, tại eo biển Hormuz, đánh dấu hoạt động quân sự đầu tiên của Mỹ nhằm vào Iran sau một tháng.

Tuy nhiên, các chuyên gia không đánh giá tính bước ngoặt của các hoạt động này, ngược lại, họ cho rằng những nỗ lực của Washington dường như tiếp tục đi vào… ngõ cụt trước cuộc kháng cự dai dẳng của Iran.

Nói theo Chuẩn tướng Iran Reza Talaei-Nik ngày 27-8 trên Press.TV, đối phương đã "đánh giá sai khả năng duy trì chiến tranh trường kỳ của nhân dân Iran".

Iran xoay xở ra sao trong khói lửa chiến sự?

Tháng 8-2026, diễn đàn nghiên cứu chiến lược hàng đầu Nga "Câu lạc bộ Valdai" đã công bố một báo cáo về cách nền kinh tế Iran xoay xở với các lệnh cấm vận của Mỹ.

Theo báo cáo, cuộc cách mạng năm 1979 diễn ra dưới khẩu hiệu "Không theo phương Đông cũng chẳng theo phương Tây - chỉ theo Cộng hòa Hồi giáo" đã định hình cấu trúc chính trị và kinh tế của Iran. Chính quyền mới đã tìm kiếm một con đường vừa đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước, vừa phù hợp với các nguyên tắc tư tưởng của giới giáo sĩ - cụ thể là xây dựng một nền kinh tế dựa trên các nguyên tắc Hồi giáo.

Kết quả là một mô hình kinh tế đã hình thành, mang những nét độc đáo riêng và tiếp tục đóng vai trò chủ đạo trong việc định hình sự phát triển của Iran ngày nay - báo cáo này nhận định.

Theo các chuyên gia của Valdai, mặc dù Mỹ đã áp đặt các lệnh trừng phạt lên Iran trong suốt 45 năm qua, nhưng những biện pháp do Washington và các đồng minh triển khai sau năm 2010 mới gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đối với nền kinh tế nước này.

Các biện pháp trừng phạt sau 2010 đã tác động đến nền kinh tế Iran theo những cách sau: doanh thu từ dầu mỏ sụt giảm làm gia tăng thâm hụt ngân sách và lạm phát; chi phí giao dịch ngoại thương tăng; khó khăn trong việc nhập khẩu bán thành phẩm gây ra các vấn đề về sản xuất; đồng thời chi tiêu và đầu tư của hộ gia đình cũng như doanh nghiệp đều sụt giảm.

Tất cả những yếu tố này dẫn đến sự chậm lại của tăng trưởng kinh tế trong dài hạn. Cụ thể, các lệnh trừng phạt đã khiến sản lượng và xuất khẩu dầu của Iran sụt giảm đáng kể (trước khi có các hạn chế, nước này xuất khẩu khoảng 2,7 triệu thùng/ngày, con số này vào năm 2023 chỉ còn xấp xỉ 1,3 triệu thùng).

Đồng thời, hoạt động thương mại của Iran cũng trở nên kém đa dạng hơn, khoảng 90% lượng hàng xuất khẩu là vào Trung Quốc. Cơ cấu ngoại thương phi dầu mỏ cũng có sự thay đổi: tổng thị phần của 5 đối tác thương mại hàng đầu của Iran (Trung Quốc, UAE, Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và Ấn Độ) đã tăng từ 56% lên 74%...

Iran lách trừng phạt như thế nào?

Trong điều kiện đó, các doanh nhân Iran đã lách các lệnh trừng phạt dưới nhiều hình thức. Trong hoạt động thương mại, họ thành lập các các công ty bình phong tại các nước thứ ba để thu mua những mặt hàng bị cấm xuất khẩu sang Iran.

Các đơn vị này mua hàng hóa nằm trong danh sách trừng phạt từ các nhà cung cấp nước ngoài, vận chuyển chúng đến các khu vực pháp lý trung gian (như Thổ Nhĩ Kỳ hoặc UAE), và sau đó chuyển tiếp hàng đến Iran.

Nguồn cung ứng hàng hóa và công nghệ được các doanh nhân Iran tìm từ các quốc gia có quy định kiểm soát xuất khẩu lỏng lẻo. Các khoản thanh toán cho nhà cung cấp nước ngoài được chuyển hướng đến những tài khoản mở tại các nước thứ ba.

Bên cạnh đó, các nhà cung cấp, đại lý, nhà môi giới và các bên trung gian khác được cung cấp thông tin sai lệch, ví dụ như tuyên bố rằng các lệnh trừng phạt đối với Iran đã được dỡ bỏ hoặc Văn phòng Kiểm soát tài sản nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Hoa Kỳ đã cấp phép cho các hoạt động cụ thể.

Trong hoạt động hậu cần, chẳng hạn trong vận tải biển, các hệ thống nhận dạng tàu thuyền bị can thiệp: thiết bị phát tín hiệu (transponder) bị tắt, tàu được đổi tên, thông tin về cảng đến tiếp theo và chi tiết hành trình bị che giấu, đồng thời các hoạt động di chuyển cũng bị ngụy trang. Số nhận dạng tàu bị sơn đè lên hoặc thay đổi để che giấu mối liên hệ với Iran.

Chứng từ vận chuyển bị làm giả và dữ liệu về nguồn gốc tàu bị che giấu, chủ yếu liên quan đến dầu mỏ, hóa dầu và kim loại.

Hàng hóa thuộc diện cấm vận được chuyển từ tàu này sang tàu khác, thường là dưới sự che chắn của bóng đêm, với việc sử dụng các tuyến đường gián tiếp hoặc các điểm trung chuyển không theo lịch trình.

Các chuyến bay thuê bao được tổ chức bằng máy bay mua bất hợp pháp nhằm lách lệnh trừng phạt. Khi đang bay trong không phận Iran, phi hành đoàn sẽ thông báo tình trạng khẩn cấp để buộc máy bay phải hạ cánh xuống lãnh thổ Iran.

Các loại thuyền buồm truyền thống của Ả Rập (dhow) được sử dụng cho hoạt động vận tải biển bất hợp pháp ở cự ly ngắn, như vận chuyển vũ khí bộ binh đến Yemen…

Trong các giao dịch ngân hàng, Iran sử dụng hệ thống "hawala"; bao gồm việc bù trừ các khoản chuyển tiền giữa các bên trung gian ở các quốc gia khác nhau mà không cần luân chuyển dòng tiền qua biên giới.

Họ cũng sử dụng các sàn giao dịch tiền mã hóa (Iran chiếm khoảng 4,5% hoạt động khai thác bitcoin toàn cầu). Trong ngoại thương, họ triển khai áp dụng hợp đồng thông minh (smart contract).

Chiến lược kháng cự

Cổng thông tin dzen.ru hồi tháng 4-2026 đã nêu ra những nguyên nhân giúp Iran kiên cường trước áp lực bên ngoài, trong số đó, ngoài yếu tố địa lý như một lá chắn tự nhiên, còn có thể kể:

Năng lực răn đe dựa trên công nghệ: Trong những năm qua, Iran đã đầu tư nguồn lực đáng kể vào việc phát triển các công nghệ quốc phòng của riêng mình. Nhiều chuyên gia ước tính rằng kho vũ khí này bao gồm hàng nghìn tên lửa đạn đạo tầm trung, cũng như một chương trình phát triển các hệ thống không người lái.

Các khí tài này không nhằm mục đích tấn công, mà để đảm bảo khả năng đáp trả trong trường hợp bị xâm lược. Hơn nữa, Tehran đang tiến rất gần đến việc sở hữu công nghệ làm giàu uranium ở các cấp độ mở ra những khả năng chiến lược cụ thể. Trạng thái "tiệm cận" này đóng vai trò là yếu tố then chốt trong chiến lược răn đe.

Năng lực quốc phòng: Chuẩn tướng Reza Talaei-Nik ngày 27-8 tuyên bố trên Press TV (Iran) về những "bất ngờ" mà chiến lược quốc phòng Iran mang đến cho phương Tây: khả năng duy trì nguồn cung vũ khí và trang thiết bị quân sự của Iran trong suốt cuộc chiến.

Reza Talaei-Nik khẳng định: bất chấp quy mô của các cuộc giao tranh, vũ trang và ngành công nghiệp quốc phòng nước này không gặp phải tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng.

Sản lượng quốc phòng của Iran đã tăng hơn gấp đôi trong khoảng thời gian từ mùa hè năm 2025 đến mùa xuân năm 2026, nhờ sự hợp tác giữa Lục quân, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), các công ty tư nhân và các tổ chức khoa học.

Talaei-Nik lưu ý rằng chi phí sản xuất một số hệ thống của Iran thấp hơn từ 1 đến 20 lần so với các sản phẩm tương tự của nước ngoài.

Bác bỏ quan điểm cho rằng đặc điểm của tổ hợp công nghiệp - quân sự Iran là sao chép vũ khí nước ngoài, Talaei-Nik khẳng định ngành công nghiệp quốc phòng Iran đạt mức độ độc lập 90%, với hơn 1.000 chủng loại vũ khí, trang thiết bị quân sự và đạn dược hiện đang được sản xuất trong nước.

Mạng lưới đối tác khu vực sâu rộng: Trong nhiều thập kỷ, Iran đã vun đắp mối quan hệ với nhiều lực lượng khác nhau trên khắp Trung Đông - từ Lebanon và Syria cho đến Iraq và Yemen.

Các nguồn tin công khai gọi mạng lưới này là "Trục kháng chiến": trong trường hợp căng thẳng leo thang, Iran có thể trông cậy vào hành động của các đồng minh trên toàn khu vực, làm phân tán sự chú ý của đối thủ.

Đây không phải là một liên minh quân sự theo nghĩa truyền thống, mà là một hệ thống dựa trên lợi ích chung đã được chứng minh là mang lại hiệu quả.

Nền kinh tế sinh tồn: Năm 2014, Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei đã công bố chính sách "Nền kinh tế kháng cự". 

Các nguyên tắc của chính sách này bao gồm việc dựa vào nội lực, giảm phụ thuộc vào nguồn thu từ dầu mỏ, tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc (như khủng hoảng toàn cầu và các lệnh trừng phạt), khuyến khích sự tham gia rộng rãi của công chúng vào phát triển kinh tế (đặc biệt thông qua các chương trình tư nhân hóa) cũng như thúc đẩy tiêu dùng hợp lý và đấu tranh chống tham nhũng.

Theo các tổ chức quốc tế, Iran đang thành công trong việc thay thế hàng nhập khẩu bằng các sản phẩm nội địa, qua đó giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài.

Sự ủng hộ từ các cường quốc toàn cầu: quốc gia này có những đồng minh đầy ảnh hưởng, những bên có lợi ích gắn liền với sự ổn định của Iran. Trung Quốc và Nga chính thức công nhận Iran là đối tác chiến lược. 

Với Trung Quốc - đối tác thương mại lớn, Iran tập trung vào xuất khẩu năng lượng và nhập khẩu hàng hóa từ Trung Quốc. Năm 2021, Bắc Kinh và Tehran đã ký kết thỏa thuận hợp tác toàn diện kéo dài 25 năm, bao trùm các lĩnh vực năng lượng, cơ sở hạ tầng và hợp tác kỹ thuật quân sự.

Với Nga là quan hệ đối tác chiến lược trong lĩnh vực năng lượng, nổi bật là các dự án chung về năng lượng hạt nhân và hợp tác kỹ thuật quân sự. Mới đây, The Financial Times đã công bố một điều tra cho biết Nga đã bí mật hỗ trợ Iran phát triển các loại tên lửa hành trình siêu thanh tiên tiến - một trong những vụ chuyển giao công nghệ quân sự chiến lược đáng chú ý nhất từng được ghi nhận từ Matxcơva sang Tehran.

Chương trình bí mật này, bắt đầu từ năm 2023, vẫn tiếp diễn cho đến thời điểm xảy ra cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran - mang mật danh C430L. Nó đã giúp huy động các chuyên gia công nghệ tên lửa giàu kinh nghiệm nhất của Nga để hỗ trợ Iran phát triển một dòng vũ khí mới, có khả năng đe dọa các tàu sân bay và tàu chiến khác của Mỹ tại Trung Đông…

Với các nước láng giềng (Iraq, Afghanistan, Pakistan): Iran phát triển các tuyến đường vận chuyển qua lãnh thổ các nước lân cận để né tránh lệnh trừng phạt.

Sự linh hoạt ngoại giao: Trái với quan niệm phổ biến, Iran hoàn toàn có khả năng đạt được các thỏa thuận. Chỉ cần nhìn lại Kế hoạch hành động toàn diện chung (JCPOA) về chương trình hạt nhân - một hiệp ước đa phương vô cùng phức tạp mà Tehran đã tuân thủ trong nhiều năm.

Ngay cả hiện nay, sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận, nền ngoại giao Iran vẫn tiếp tục tìm kiếm các giải pháp thỏa hiệp thông qua các diễn đàn của Liên hợp quốc, SCO và BRICS. Khả năng đàm phán với nhiều trung tâm quyền lực khác nhau là một yếu tố then chốt trong chiến lược quốc gia của nước này.

Iran tấn công loạt căn cứ quân sự Mỹ bất chấp cảnh báo của ông Trump

Ngày 3-9, Iran đã tấn công các căn cứ quân sự của Mỹ tại Trung Đông, bất chấp việc Tổng thống Donald Trump đe dọa sẽ triển khai thêm các đợt không kích nhằm vào nước này.