Nhưng nếu chỉ nhìn vùng đất này bằng tư duy sản xuất đơn thuần, chúng ta có thể vô tình bỏ quên một nguồn tài nguyên còn lớn hơn cả phù sa và nước ngọt: đó là tri thức cộng đồng, văn hóa bản địa, khả năng thích ứng tự nhiên và tinh thần sáng tạo của người dân miền sông nước.

Trong bối cảnh mới, khi các địa phương đang mở rộng không gian phát triển thông qua liên kết vùng, chuyển đổi số, kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo, việc các trung tâm khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo đang hình thành ở nhiều địa phương không nên nhìn như một mô hình dành riêng cho đô thị lớn hay các khu công nghệ cao.

Điều quan trọng hơn là phải đặt câu hỏi: các trung tâm đó sẽ góp phần thay đổi tương lai của vùng đất ra sao?

Nhiều nơi hiện nay nói rất nhiều về khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, nhưng không ít mô hình lại dừng ở vài cuộc thi ý tưởng, vài hội thảo hay một không gian làm việc chung dành cho start-up.

Những hoạt động ấy cần thiết nhưng chưa chạm đến bản chất của đổi mới sáng tạo. Bởi đổi mới sáng tạo không bắt đầu từ sân khấu thuyết trình ý tưởng dự án hay dự án, sản phẩm mà bắt đầu từ khả năng nhìn thấy vấn đề của địa phương và dám thử nghiệm cách giải quyết mới.

Một trung tâm đổi mới sáng tạo thành công không nên được đo bằng số lượng sự kiện tổ chức mỗi năm, mà bằng những thay đổi thật sự trong đời sống.

Đó là khi người trẻ muốn ở lại quê hương để lập nghiệp. Khi hợp tác xã biết quản trị dữ liệu vùng nguyên liệu. Khi nông dân có thể dùng trí tuệ nhân tạo (AI) để nhận diện sâu bệnh, dự báo thời tiết hay kết nối thị trường.

Khi một làng nghề biết kể câu chuyện văn hóa của mình trên nền tảng số. Và khi sản phẩm địa phương bước ra thị trường toàn cầu không chỉ bằng giá rẻ mà bằng giá trị văn hóa, truy xuất nguồn gốc và niềm tin người tiêu dùng.

Điều quan trọng là các trung tâm đó phải mang "ADN vùng đất" của chính nơi mình tồn tại.

Một sai lầm phổ biến hiện nay là tư duy cố gắng sao chép cơ học mô hình Silicon Valley, Singapore hay Thâm Quyến mà quên rằng mỗi địa phương có một "gene phát triển" riêng.

Đồng bằng sông Cửu Long có thể không mạnh nhất về chip bán dẫn hay công nghệ lõi, nhưng nơi đây sở hữu những tài nguyên mà thế giới ngày càng quan tâm: nông nghiệp nhiệt đới, kinh tế sinh học, thủy sản, năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn, văn hóa sông nước và hệ sinh thái cộng đồng.

Nếu biết kết nối công nghệ với nông nghiệp, logistics với cảng biển, giáo dục với cộng đồng, dữ liệu với đời sống và văn hóa với du lịch sáng tạo, thì một cánh đồng lúa, một ao nuôi cá, một vườn cây ăn trái hay một làng nghề truyền thống cũng có thể trở thành trung tâm tạo ra giá trị mới.

Khi đó đổi mới sáng tạo không còn là khái niệm xa vời nằm trong các tòa nhà kính mà hiện diện ngay trên ruộng đồng, bến sông và trong từng sinh kế của người dân.

Trong cách tiếp cận đó, trung tâm khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo cần được xem như một "nút kết nối" của cả hệ sinh thái phát triển vùng. Nơi đây không chỉ hỗ trợ start-up công nghệ mà còn kết nối trường đại học với hợp tác xã, nhà khoa học với doanh nghiệp, nghệ sĩ với cộng đồng địa phương, dữ liệu với quản trị, và AI với đời sống nông thôn.

Nếu thiếu những kết nối đó, các trung tâm rất dễ trở thành một "vỏ kiến trúc" đẹp nhưng thiếu sức sống nội tại.

Một nhiệm vụ rất quan trọng khác là đưa các chủ trương lớn về khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, AI và kinh tế xanh bước ra khỏi văn bản để đi vào đời sống. Nhiều hợp tác xã hiện nay vẫn chưa hiểu dữ liệu có giá trị gì.

Nhiều doanh nghiệp nhỏ chưa biết bắt đầu chuyển đổi số từ đâu. Nhiều cán bộ cơ sở vẫn xem AI là câu chuyện của các tập đoàn công nghệ lớn. Trong khi điều cộng đồng cần không chỉ là nghe phổ biến nghị quyết mà là được huấn luyện, được thực hành và được đồng hành.

Vì vậy các trung tâm cần đóng vai trò như một "trạm chuyển hóa thể chế", nơi biến những khái niệm tưởng chừng rất vĩ mô thành công cụ phát triển cụ thể cho người dân. Không chỉ nói về AI như xu hướng toàn cầu, mà phải giúp nông dân dùng AI để quản lý mùa vụ.

Không chỉ nói về chuyển đổi số mà phải giúp hợp tác xã biết bán hàng trên sàn thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu số cho sản phẩm địa phương.

Trung tâm cũng cần trở thành nơi thúc đẩy một phong trào "bình dân học vụ số" trong thời đại mới.

Nếu trước đây bình dân học vụ giúp người dân biết đọc, biết viết thì hôm nay cần phổ cập kỹ năng số, kỹ năng dữ liệu, thương mại điện tử, AI ứng dụng và khả năng kể chuyện trên nền tảng số.

Và cũng từ đó xuất hiện một cách nhìn mới. "Cánh đồng" trong tương lai không chỉ tạo ra lúa gạo hay thủy sản mà còn tạo ra dữ liệu, tín chỉ carbon, nghiên cứu khoa học, du lịch trải nghiệm, giáo dục STEM, nội dung số và các mô hình kinh tế tuần hoàn.

Một cánh đồng không chỉ được đo bằng năng suất, mà còn bằng lượng tri thức tích tụ trên đó. Một hợp tác xã không chỉ là nơi tổ chức sản xuất, mà còn có thể trở thành trung tâm học tập cộng đồng về công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Điều cốt lõi của mô hình này là xem đổi mới sáng tạo không phải câu chuyện riêng của phòng thí nghiệm hay doanh nghiệp công nghệ, mà là năng lực phát triển của toàn xã hội.

Vì vậy các trung tâm cần vận hành theo mô hình nền tảng mở, kết nối trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, start-up, nghệ nhân, cộng đồng địa phương, nhà đầu tư và cả mạng lưới chuyên gia Việt Nam toàn cầu.

Trong thế kỷ 20, Đồng bằng sông Cửu Long từng được xem là vựa lúa của đất nước. Trong tương lai, vùng đất này hoàn toàn có thể trở thành "cánh đồng tri thức" của nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và đổi mới sáng tạo Việt Nam.

Khi đó, các trung tâm khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo sẽ không chỉ là nơi hỗ trợ start-up mà còn là nơi đưa thể chế vào đời sống, nơi công nghệ gặp gỡ cộng đồng, nơi AI gặp gỡ người nông dân, nơi giáo dục gắn với ruộng đồng, và nơi người trẻ tìm thấy khát vọng phát triển ngay trên chính quê hương mình.

Kịch bản nào ứng phó dài hạn với hạn mặn Đồng bằng sông Cửu Long?

Mỗi mùa hạn mặn, về ngang nhiều vùng đất ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) tôi lại thấy rõ hơn một điều: biến đổi khí hậu không còn là khái niệm xa xôi trong các hội nghị quốc tế.