Cà phê Việt chạy đua 'hộ chiếu xanh' vào EU

Với hơn 2,5ha cà phê tại xã Ea Tân (nay là xã Dliê Ya, tỉnh Đắk Lắk), nhiều năm qua, anh Y Linh Byă chủ yếu chăm sóc vườn cây theo kinh nghiệm. Nhưng để hạt cà phê vào thị trường châu Âu, ngoài năng suất, chất lượng, anh còn phải nắm rõ nguồn gốc đất, vị trí từng thửa vườn và cung cấp thông tin phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Từ vườn cà phê đến bản đồ số

Từ năm 2019, anh Y Linh tham gia nhóm hộ liên kết sản xuất cà phê bền vững với Simexco Đắk Lắk. Qua các buổi tập huấn, anh cùng nhiều nông dân dần làm quen với việc ghi chép thông tin sản xuất, xác định nguồn gốc đất và chứng minh cà phê không có nguồn gốc từ diện tích bị mất rừng sau ngày 31-12-2020.

"Qua những buổi tập huấn, qua những buổi chia sẻ, bà con ở đây cũng rất là mừng, đa phần bà con cũng đã hiểu và nắm rõ về các quy định mới nhất về EUDR", anh Y Linh chia sẻ.

Những thay đổi này xuất phát từ Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), dự kiến áp dụng từ ngày 30-12-2026 đối với các doanh nghiệp lớn và vừa thuộc diện điều chỉnh.

Theo đó, cà phê đưa vào EU phải đáp ứng yêu cầu không gây mất rừng sau ngày 31-12-2020, được sản xuất phù hợp pháp luật nước sở tại và đáp ứng yêu cầu về trách nhiệm giải trình.

Để chuẩn bị, Simexco đã số hóa hơn 1.200ha cà phê của trên 600 hộ liên kết tại Dliê Ya. Ranh giới từng thửa đất được đưa lên bản đồ điện tử, kết hợp ảnh vệ tinh để đối chiếu thông tin về đất và rừng.

Theo kết quả công bố tháng 6-2026, thời gian lập hồ sơ truy xuất giảm từ khoảng 5 ngày xuống còn 15-20 phút/hộ. Hệ thống cũng cảnh báo 7 vị trí có nguy cơ liên quan đến chuyển đổi rừng sau năm 2020 để tiếp tục xác minh, chưa phải kết luận vi phạm.

Cùng với doanh nghiệp, lực lượng khuyến nông đang tiếp cận phương thức quản lý mới. Cuối tháng 10-2026, Trung tâm Khuyến nông Đắk Lắk tập huấn cho 30 cán bộ, viên chức khuyến nông và kỹ thuật nông nghiệp.

Tại một vườn cà phê ở phường Cư Bao, học viên thực hành sử dụng GPS xác định tọa độ, đo ranh giới thửa đất, lập nhật ký điện tử và tạo mã QR phục vụ truy xuất, làm cơ sở hướng dẫn lại cho nông dân.

Bà Đặng Thị Thủy, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, cho biết tỉnh đang đẩy mạnh số hóa vùng trồng, thu thập thông tin về diện tích, tọa độ, quá trình canh tác và hiện trạng sử dụng đất. Đến nay, hơn 60.000 nông dân tham gia các chương trình sản xuất cà phê hướng tới đáp ứng EUDR, với hơn 83.000ha được thu thập, xác thực thông tin.

Theo ông Nguyễn Thiên Văn, Phó chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk, tỉnh đang phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Tổ chức IDH cùng các doanh nghiệp JDE Peet's, Simexco hoàn thiện dữ liệu vùng cà phê và thông tin rừng, đồng thời mở rộng sản xuất bền vững.

Ông Văn cho rằng yêu cầu từ thị trường không chỉ dừng ở chất lượng sản phẩm mà còn liên quan đến nguồn gốc nguyên liệu, bảo vệ rừng và môi trường.

Hơn nửa diện tích cà phê còn phải hoàn thiện dữ liệu

Dù nhiều vùng nguyên liệu đã được số hóa, khối lượng công việc còn lại vẫn rất lớn, không chỉ tại Đắk Lắk mà trên phạm vi cả nước.

Theo báo cáo của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đến ngày 30-9-2026, khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên có 332.607ha cà phê được xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ EUDR, đạt 48,2% tổng diện tích. Trong đó, Lâm Đồng có 161.378ha, Đắk Lắk 86.339ha, Gia Lai 83.881ha và Quảng Ngãi 1.009ha.

Ở phạm vi cả nước, ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho biết đến ngày 19-10, khoảng 400.000ha cà phê đã được khảo sát, xây dựng dữ liệu vùng trồng, tương đương 51,3% tổng diện tích.

Tuy nhiên, có dữ liệu chưa đồng nghĩa toàn bộ diện tích này đã đáp ứng EUDR. Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, nhiều diện tích trồng xen gây khó khăn trong xác định ranh giới. Một số vùng còn thiếu hồ sơ nguồn gốc, lịch sử sử dụng đất; dữ liệu giữa địa phương và doanh nghiệp chưa đồng bộ.

Tại hội nghị sơ kết sản xuất trồng trọt vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên tổ chức tại Đắk Lắk ngày 30-9, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết toàn vùng có khoảng 690.000ha cà phê, nhưng mới 48% diện tích có cơ sở dữ liệu phục vụ truy xuất.

Để tránh gián đoạn xuất khẩu, ông Hiệp yêu cầu tập trung hai nhóm giải pháp. Trước mắt, doanh nghiệp phải tổ chức thu mua, phân bổ nguồn hàng phù hợp với từng thị trường. Những vùng nguyên liệu được xác minh đáp ứng yêu cầu sẽ phục vụ xuất khẩu sang EU, trong khi diện tích còn lại tiếp tục hoàn thiện hồ sơ.

Cùng với đó, các địa phương phải đẩy nhanh rà soát diện tích chưa có dữ liệu, nhất là những khu vực thiếu bản đồ rừng hoặc hồ sơ nguồn gốc đất.

"Tôi muốn làm rõ rằng, 52% diện tích chưa có đầy đủ dữ liệu không đồng nghĩa với việc toàn bộ diện tích đó được trồng trên đất rừng bị chuyển đổi không đúng quy định", ông Hiệp nhấn mạnh.

Theo Thứ trưởng Hiệp, Bộ đã giao các đơn vị hoàn thiện dữ liệu bản đồ rừng, phối hợp địa phương đối chiếu, xác định diện tích đủ điều kiện. "Đồng thời, phân rõ trách nhiệm giữa cơ quan quản lý, địa phương và doanh nghiệp, phấn đấu cơ bản hoàn thành công việc chuẩn bị vào cuối năm 2026", ông yêu cầu.

Lâm Đồng có Hội Người sản xuất cà phê bền vững

Hội Người sản xuất cà phê bền vững tỉnh Lâm Đồng đã ra mắt, tham gia vào đào tạo nhân lực cho ngành và góp ý chính sách về cà phê.