Bên cạnh cơ hội học tập, kết nối, thể hiện bản thân, môi trường số đặt ra bài toán như: bắt nạt trực tuyến đến xâm hại, bóc lột tình dục và nhiều hệ lụy khác.
Trao đổi với Tuổi Trẻ, bà Lê Hồng Loan - Trưởng Chương trình bảo vệ trẻ em (UNICEF Việt Nam) - nhấn mạnh: "Công nghệ có thể "ảo" nhưng tổn hại đối với trẻ em là hoàn toàn có thật!".
Không thể thờ ơ với bắt nạt trực tuyến
* Trẻ em ngày càng hiện diện nhiều hơn trên không gian mạng, theo bà, đâu là những nguy cơ các em phải đối mặt?
- Vài thập kỷ qua, đời sống trẻ em Việt Nam đã thay đổi sâu sắc, khỏe hơn, được học tập nhiều hơn, tiếp cận dịch vụ y tế tiến bộ, điều kiện sống tốt hơn cùng với sự xuất hiện của không gian mạng. Khảo sát do UNICEF, Interpol và ECPAT hồi năm 2022 cho thấy khoảng 89% trẻ em Việt Nam từ 12-17 tuổi sử dụng Internet, riêng nhóm 14-15 tuổi lên tới 93%.
Điều đó cho thấy Internet không chỉ là công cụ phụ trợ mà là một phần quen thuộc trong đời sống hằng ngày của trẻ. Môi trường số mở ra nhiều cơ hội học tập, tiếp cận tri thức song cũng tiềm ẩn mang những rủi ro mới, phức tạp hơn. Khoảng cách số giữa trẻ vùng sâu vùng xa hoặc gia đình thu nhập thấp chưa có điều kiện tiếp cận Internet khiến các em bị bỏ lỡ cơ hội học tập, thiếu kỹ năng số cần thiết nên dễ bị tổn thương khi vào mạng.
Một rủi ro phổ biến là bắt nạt trực tuyến. Nếu hành vi này trước đây chủ yếu diễn ra trong lớp học hay khu dân cư thì nay chỉ một bức ảnh, clip hay bình luận ác ý có thể lan truyền tốc độ rất nhanh trên mạng xã hội. Trẻ có thể bị công kích, xúc phạm, đe dọa bởi cả người lạ lẫn bạn bè để lại tổn thương tâm lý kéo dài.
* Nguyên nhân của thực trạng này chủ yếu xuất phát từ đâu, thưa bà?
- Có nhiều nguyên nhân nhưng trước hết là độ vênh giữa tốc độ phát triển công nghệ và khung pháp luật. Công nghệ và tội phạm mạng thay đổi rất nhanh trong khi một số quy định chưa theo kịp chuẩn mực quốc tế khiến việc phòng ngừa và bảo vệ nạn nhân gặp khó khăn.
Doanh nghiệp công nghệ không phải lúc nào cũng đặt trẻ ở vị trí trung tâm. Tăng trưởng người dùng đôi khi được ưu tiên hơn việc thiết kế an toàn, xác minh độ tuổi, bảo vệ dữ liệu hay cơ chế phát hiện, gỡ bỏ nhanh nội dung xâm hại.
Phụ huynh, giáo viên chưa nhận diện đầy đủ rủi ro trên mạng. Trẻ được tiếp cận Internet sớm nhưng thiếu hướng dẫn, thiếu đối thoại và quy tắc an toàn rõ ràng. Chưa kể cơ chế phát hiện sớm, báo cáo và hỗ trợ nạn nhân chưa đủ mạnh khiến nhiều vụ việc không được xử lý kịp thời.
Chuyển từ xử lý sang phòng ngừa
* Từ góc nhìn của UNICEF, Việt Nam đã có bước đi nào đáng ghi nhận trong câu chuyện này?
- Việt Nam đã xây dựng khung pháp luật và chính sách tương đối toàn diện về bảo vệ, chăm sóc và thúc đẩy quyền trẻ em. Cách tiếp cận đang dần chuyển từ xử lý khi sự việc xảy ra sang phòng ngừa sớm, lấy trẻ em làm trung tâm, phù hợp Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em mà Việt Nam phê chuẩn cách đây 35 năm.
Việt Nam cũng sớm coi không gian mạng là một phần môi trường sống của trẻ em, thúc đẩy an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu và giáo dục kỹ năng số theo hướng tiệm cận quốc tế. Dấu mốc quan trọng là Việt Nam đã đăng cai lễ ký Công ước Liên hợp quốc về phòng, chống tội phạm mạng (Công ước Hà Nội) vào tháng 10-2025.
Đây là hiệp ước toàn cầu đầu tiên tập hợp các quốc gia cùng hành động phòng, chống tội phạm mạng, trong đó có các điều khoản mạnh mẽ nhằm bảo vệ trẻ em trên không gian mạng.
* UNICEF có những khuyến nghị gì để Việt Nam làm tốt hơn việc bảo vệ trẻ em?
- Thực tế là tốc độ phát triển công nghệ nhanh hơn khả năng thích ứng của hệ thống bảo vệ trẻ em, các thủ đoạn trên mạng ngày càng tinh vi. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hợp tác và điều phối đa ngành là chìa khóa vì việc bảo vệ trẻ em trên môi trường số hoàn toàn không đơn giản.
Tôi cho rằng các doanh nghiệp công nghệ cần xây dựng môi trường số an toàn ngay từ khâu thiết kế, phù hợp lứa tuổi và có cơ chế phát hiện, chặn lọc, gỡ bỏ nội dung xâm hại, đồng thời cung cấp công cụ hỗ trợ cha mẹ quản lý việc sử dụng Internet của trẻ. Phụ huynh và thầy cô cần được trang bị để hiểu rõ rủi ro sao cho đồng hành với trẻ tốt hơn thay vì cấm đoán.
Trường học nên tích hợp giáo dục an toàn số, kỹ năng công dân số và ứng xử nhân văn trên mạng vào chương trình học. Việt Nam cũng cần tăng cường hệ thống phát hiện, báo cáo và hỗ trợ nạn nhân bao gồm đường dây nóng, dịch vụ tư vấn và hỗ trợ tâm lý - xã hội thân thiện với trẻ.
Cần nhất là trang bị kỹ năng cho trẻ
* Những cạm bẫy nào rất cần cảnh báo với trẻ khi tiếp xúc cùng thế giới mạng?
- Thanh thiếu niên khá dễ tiếp xúc với nội dung độc hại như bạo lực, tình dục, kích động thù hằn hoặc các thử thách nguy hiểm trên mạng trong khi khả năng tự bảo vệ còn hạn chế. Đáng lo ngại hơn là nguy cơ bị mồi chài, gạ gẫm trực tuyến nhằm xâm hại hoặc bóc lột tình dục.
Kẻ xấu có thể tiếp cận trẻ qua mạng xã hội hoặc trò chơi trực tuyến, vờ kết bạn, quan tâm, khen ngợi để thao túng tâm lý. Khi có hình ảnh riêng tư, nhạy cảm, trẻ sẽ bị ép buộc thực hiện yêu cầu khác với lời đe dọa phát tán, gửi hình ảnh cho gia đình, bạn bè nếu không làm theo.
Chúng tôi còn quan ngại trước sự gia tăng hình ảnh xâm hại tình dục trẻ em do trí tuệ nhân tạo tạo ra. Nghiên cứu gần đây của UNICEF tại 11 quốc gia cho thấy chỉ trong một năm đã có ít nhất 1,2 triệu trẻ em cho biết hình ảnh của mình bị biến đổi thành nội dung deepfake (giả dạng hình ảnh) mang tính chất tình dục. Bản thân Internet và công nghệ số không tự gây hại, vấn đề ở cách chúng ta quản lý, giám sát và trang bị kỹ năng cho trẻ em.
Trao quyền cho trẻ
Bà Lê Hồng Loan cho rằng cùng với trang bị kỹ năng số và kỹ năng tự bảo vệ, trẻ phải được trao quyền, biết tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp rắc rối. Khi chẳng may trẻ có hành vi gây hại trên mạng thay vì chỉ trừng phạt, cần giúp trẻ hiểu sai ở đâu để điều chỉnh hành vi thông qua giáo dục và hỗ trợ.
Phải xác định rằng mục tiêu không phải ngăn trẻ tiếp cận thế giới số mà là giúp trẻ thật sự an toàn để học tập, khám phá và phát triển. "UNICEF sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong việc trang bị kỹ năng số và các giải pháp giáo dục sáng tạo, bảo đảm mọi trẻ em được bảo vệ và trao quyền trong kỷ nguyên số", bà Loan nói.
Tối đa: 1500 ký tự
Hiện chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên bình luận