AI làm rung chuyển thế giới xuất bản: Ranh giới mong manh giữa sáng tạo và gian lận

Từ những tác giả kiếm hàng trăm nghìn USD nhờ viết sách bằng trí tuệ nhân tạo (AI) đến các vụ hủy hợp đồng xuất bản và tranh cãi về bản quyền, AI đang tạo ra những biến động chưa từng có trong ngành văn học.

 - Ảnh 1.

AI đang mở ra những cách thức sáng tác và sản xuất sách mới, đồng thời đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa sáng tạo của con người và máy móc - Ảnh: Magnific

Theo bài viết của nhà báo Sophie McBain đăng trên The Guardian ngày 14-11, những tranh cãi xoay quanh việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra nhiều biến động trong ngành xuất bản, từ quyền lợi của người sáng tạo đến quy trình tuyển chọn và phát hành sách.

AI thúc đẩy cuộc đua sản xuất sách

Coral Hart, nhà văn chuyên viết tiểu thuyết lãng mạn đen tối đã tận dụng AI để tăng tốc sáng tác. Trong cuộc phỏng vấn với The Guardian, Hart cho biết Kindle Unlimited trả tiền dựa trên số trang độc giả đọc và ưu tiên tác giả có thể phát hành ít nhất một cuốn sách mới mỗi tháng.

Vì vậy, có nhiều tác giả thuê thêm hơn chục người viết để kịp tiến độ. Bản thân Hart có thể tự viết 10.000 từ mỗi ngày, nhưng nhờ có AI, bà có thể viết được nhiều hơn nữa. Kể từ năm 2025, bà đã viết 370 tiểu thuyết dưới 21 bút danh khác nhau, mang về khoản thu nhập lên đến hàng trăm nghìn USD.

Dù vậy, Hart cho rằng AI không thể tự biến một người viết kém thành tác giả giỏi. Người sáng tác vẫn cần hiểu kỹ thuật viết, cấu trúc câu chuyện và thị hiếu độc giả. Theo bà, công nghệ chủ yếu giúp giảm bớt thời gian, công sức và những rào cản trong quá trình sản xuất sách.

Trái ngược với cách nhìn nhận này, nhiều nhà văn và người làm xuất bản lo ngại AI đang đe dọa sinh kế, quyền lợi cũng như giá trị sáng tạo của con người.

Một trong những nguyên nhân khiến AI gây tranh cãi là các mô hình ngôn ngữ lớn có thể được huấn luyện từ những tác phẩm có bản quyền mà chưa được tác giả cho phép.

Năm 2025, công ty AI Anthropic đồng ý bồi thường 1,5 tỉ USD trong một vụ kiện tập thể liên quan đến khoảng 500.000 đầu sách bị cáo buộc sử dụng trái phép để huấn luyện AI.

Tiếp đó, khoảng 70 nhà văn nổi tiếng đã ký thư ngỏ kêu gọi năm nhà xuất bản lớn gồm Penguin Random House, Hachette, HarperCollins, Simon & Schuster và Macmillan cam kết không phát hành sách do máy móc tạo ra. Tuy nhiên, các nhà xuất bản chưa đưa ra lời cam kết như mong muốn.

Trong khi đó, hàng loạt vụ việc liên quan đến nghi vấn sử dụng AI đã khiến ngành xuất bản thêm bất ổn.

Tháng 3-2026, nhà xuất bản Hachette rút tiểu thuyết lãng mạn Shy Girl khỏi danh sách phát hành sau khi xuất hiện bằng chứng cho thấy tác phẩm có thể chứa nội dung do AI tạo ra. Tác giả của Shy Girl, Mia Ballard, sau đó đã chia sẻ với The New York Times rằng một biên tập viên được thuê có thể đã đưa phần văn bản này vào bản thảo.

Tác phẩm của nhà văn Jamir Nazir, người đoạt giải thưởng truyện ngắn Commonwealth năm 2026, bị độc giả nghi ngờ sử dụng AI sau khi xuất hiện những cách diễn đạt bất thường.

Một số người dùng đã đưa truyện qua Pangram, một công cụ phát hiện văn bản do AI tạo ra. Pangram sau đó đã thử nghiệm các tác phẩm dự thi khác và kết luận rằng kể từ năm 2025, có bốn người đoạt giải thưởng Commonwealth có khả năng đã sử dụng AI.

Đến tháng 7-2026, đại diện tác giả của nhà văn mới nổi Jerry Falade rút khỏi hợp đồng xuất bản trị giá 2 triệu USD sau khi ông bị nghi sử dụng AI. Falade khẳng định chỉ dùng công nghệ này cho mục đích nghiên cứu.

Những sự việc trên cho thấy chỉ một nghi vấn liên quan đến AI cũng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự nghiệp của một nhà văn, từ cơ hội xuất bản đến danh tiếng và các giải thưởng.

Khi các nhà xuất bản cũng chưa thống nhất cách ứng xử với AI

Một vấn đề phức tạp là không dễ xác định một tác phẩm có thực sự được viết bằng AI hay không. Những phần mềm phát hiện nội dung do máy móc tạo ra đang được sử dụng ngày càng nhiều, nhưng việc dựa vào chúng để kết luận một tác giả gian lận vẫn gây tranh cãi.

Khả năng đánh giá của con người và máy móc đều có hạn. Vì vậy, các tác giả không sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ mẹ đẻ hoặc có phong cách viết khác biệt dễ trở thành đối tượng bị nghi ngờ.

Jerry Falade từng cho rằng những cáo buộc nhắm vào mình có dấu hiệu phân biệt chủng tộc. Ông đặt câu hỏi vì sao các tác giả da màu lại phải đối mặt với sự soi xét gay gắt hơn so với những người viết da trắng.

Chia sẻ với The Guardian, Hannah Bowman, Chủ tịch ủy ban chuyên trách về trí tuệ nhân tạo (AI) thuộc Hiệp hội Đại diện Văn học Mỹ (AALA), cho rằng cần có quy trình xem xét công bằng trước khi đưa ra kết luận.

Theo bà, nếu nhà xuất bản hoặc người đại diện tác giả có nghi ngờ về một bản thảo, họ nên trao đổi trực tiếp với tác giả thay vì để những cáo buộc xuất hiện và lan truyền trên mạng xã hội trước khi người viết có cơ hội giải thích.

Nỗi lo bị gắn nhãn sử dụng AI thậm chí khiến một số nhà văn thay đổi cách làm việc. Các đại diện tác giả khuyên tác giả lưu nhiều bản nháp trong quá trình sáng tác, thay vì chỉ giữ một tệp hoàn chỉnh, nhằm có thể chứng minh quá trình hình thành tác phẩm nếu xảy ra tranh chấp.

 - Ảnh 2.

Những tranh cãi về bản quyền và nghi vấn sử dụng AI trong sáng tác đang khiến ngành xuất bản đối mặt với nhiều thách thức -Ảnh: ImageFX

Bên cạnh những tranh cãi về tác giả, các nhà xuất bản cũng chưa thống nhất cách ứng xử với AI.

Trao đổi với The Guardian, Thad McIllroy, chuyên gia xuất bản và tác giả cuốn The AI Book Revolution, cho rằng việc nhà xuất bản Hachette hủy phát hành Shy Girl là phản ứng đáng tiếc. Theo ông, thay vì loại bỏ hoàn toàn cuốn sách, nhà xuất bản có thể lựa chọn biên tập lại hoặc công khai cách AI đã được sử dụng trong quá trình hình thành tác phẩm.

McIllroy cho rằng các nhà xuất bản cần xây dựng chính sách cụ thể, minh bạch về việc sử dụng AI trong nội bộ cũng như những giới hạn áp dụng đối với tác giả. Khi chưa có quy định rõ ràng, người viết khó biết đâu là hành vi được chấp nhận và đâu là điều có thể khiến họ mất hợp đồng.

Nhà văn Stephen Marche, người từng sử dụng ba chương trình AI để viết tiểu thuyết trinh thám The Death of an Author năm 2023, chia sẻ với The Guardian rằng công nghệ này có thể mở ra những hình thức thử nghiệm sáng tạo mới.

Theo Marche, điều quan trọng là phải minh bạch về mức độ tham gia của AI. Độc giả cần biết đâu là tác phẩm do con người sáng tác, đâu là sản phẩm do máy móc tạo ra và đâu là kết quả của sự kết hợp giữa hai bên.

Ông cũng chỉ ra rằng AI không phải nguyên nhân duy nhất tạo ra những sản phẩm văn học kém chất lượng. Thị trường vốn đã tồn tại nhiều tác phẩm rập khuôn, thiếu sáng tạo ngay cả khi chúng hoàn toàn do con người viết.

Giá trị nào còn lại khi máy móc biết viết?

Bài báo cũng đề cập đến một nghiên cứu do Tuhin Chakrabarty thuộc Đại học Stony Brook dẫn đầu đã đặt ra nhiều tranh luận về khả năng cạnh tranh của AI trong lĩnh vực sáng tác.

Trong thử nghiệm, các nhà nghiên cứu cho AI học tác phẩm của 50 nhà văn nổi tiếng, sau đó tạo ra những đoạn văn mô phỏng phong cách của họ để so sánh với bài viết do các học viên cao học ngành sáng tác văn học thực hiện.

Kết quả cho thấy, văn bản do AI tạo ra sau quá trình tinh chỉnh được cả độc giả chuyên môn lẫn độc giả phổ thông đánh giá cao hơn về phong cách lẫn chất lượng. Kết quả này đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: liệu độc giả có còn lựa chọn những tác phẩm ấy nếu biết chúng được tạo ra bởi máy móc?

Với nhiều người làm xuất bản, bảo vệ sự sáng tạo của con người vẫn là nguyên tắc quan trọng. Doug Wallace, đại diện tác giả tại Andrew Nurnberg Associates International, nhấn mạnh ngành xuất bản hoạt động dựa trên sự sáng tạo của con người, chứ không phải để tạo thêm việc làm cho robot.

Dẫu vậy, khi AI ngày càng hiện diện sâu trong quá trình sáng tác, biên tập và sản xuất sách, những vấn đề về giới hạn sử dụng, quyền lợi của người sáng tạo và sự minh bạch với độc giả cũng cần được xác lập rõ ràng.

Trong một thế giới mà máy móc ngày càng có thể viết những câu chuyện hấp dẫn, giá trị của một tác phẩm có lẽ không chỉ nằm ở việc nó khiến người đọc muốn lật sang trang tiếp theo, mà còn ở con người và trải nghiệm thực sự đứng phía sau những con chữ ấy.

 - Ảnh 3.Dùng AI làm nghiên cứu, ai chịu trách nhiệm khi kết quả sai?

Theo chuyên gia, AI giúp nhà nghiên cứu làm việc nhanh hơn, nhưng trách nhiệm kiểm chứng vẫn thuộc về người đứng tên công trình.

Trở thành người đầu tiên tặng sao cho bài viết 0 0 0
google Nguồn ưu tiên trên Google Ưu tiên Tuổi Trẻ trên Google Search. Xem hướng dẫn.
Bình luận (0)
thông tin tài khoản
Được quan tâm nhất Mới nhất Tặng sao cho thành viên
    Tải App

    Tuổi Trẻ Online Newsletters

    Đăng ký ngay để nhận gói tin tức mới

    Tuổi Trẻ Online sẽ gởi đến bạn những tin tức nổi bật nhất