Đầu tư vào AI chủ quyền chính là đầu tư vào quyền tự quyết của quốc gia. Đây là nền móng để Việt Nam không chỉ là người dùng công nghệ, mà trở thành một mắt xích quan trọng, bình đẳng và tự cường trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhân dịp đầu năm mới, TS Leslie Teo - Giám đốc cấp cao về sản phẩm AI tại AI Singapore và ông Chang Lih Kang - Bộ trưởng Khoa học, Công nghệ và Đổi mới Malaysia - chia sẻ với Tuổi Trẻ về góc nhìn liên quan chủ đề AI chủ quyền.

SEA-LION CỦA SINGAPORE

AI Singapore là chương trình quốc gia được Singapore thành lập năm 2017 với sứ mệnh trở thành hạt nhân kết nối các tổ chức nghiên cứu, start-up và doanh nghiệp AI tại đảo quốc sư tử.

Sau 8 năm hoạt động, AI Singapore gặt hái nhiều thành công, nổi bật nhất là "gia đình" mô hình AI mã nguồn mở SEA-LION (Southeast Asian Languages In One Network - Các ngôn ngữ Đông Nam Á chung một mạng lưới).

Đây là các mô hình được thiết kế riêng để hiểu ngôn ngữ và văn hóa Đông Nam Á, hỗ trợ đầy đủ những ngôn ngữ chính của khu vực. 13% dữ liệu huấn luyện SEA-LION là nội dung Đông Nam Á, gấp 26 lần các mô hình phương Tây.

Tại Singapore, chúng tôi không quay lưng với công nghệ nước ngoài. Tuy nhiên chúng tôi vẫn phát triển SEA-LION vì muốn tự chủ bốn yếu tố: dữ liệu, mô hình, hạ tầng và năng lực. Trong đó, năng lực là yếu tố quan trọng nhất.

Năng lực và quyền tự quyết

Không chỉ mỗi quốc gia, bản thân mỗi cá nhân đã có cách định nghĩa "AI chủ quyền" riêng. Tại AI Singapore, chúng tôi không thật sự dùng cụm từ "AI chủ quyền". Đó là vì cụm từ này tạo nên cảm giác chúng ta không thích những ý tưởng nước ngoài và phải tự mình làm tất cả.

Chúng tôi không phản đối việc sử dụng công nghệ nước ngoài. Thực tế, quốc gia nào cũng phải phụ thuộc vào những công nghệ mang tính toàn cầu. Bản thân AI phát triển nhanh chóng cũng nhờ cả thế giới liên tục kế thừa và xây dựng trên những thành quả của nhau, chứ không tổ chức nào có thể tự mình làm mọi việc.

Tuy nhiên, các quốc gia cần tự phát triển AI để hiểu rõ bản chất và cách sử dụng công nghệ này. Chúng ta không thể dựa dẫm vào người khác, nghe họ chỉ cách sử dụng AI. Nếu thật sự muốn trở thành một xã hội thông thạo AI, chúng ta phải am hiểu sâu sắc về công nghệ này.

Lợi ích quan trọng nhất của việc tự phát triển AI là quyền tự quyết. Với tôi, vấn đề cốt lõi luôn là khả năng tự chủ. Chúng ta không nhất thiết phải tự phát triển tất cả công cụ, nhưng phải có quyền định đoạt khi nào xây mô hình mới, khi nào bản địa hóa cái đã có và khi nào tận dụng cái có sẵn.

Đó là quyền lực mỗi nước phải đạt được. Có thể 90% thời gian ta dùng các giải pháp có sẵn cho tiện, không cần đến AI tự phát triển. Tuy nhiên việc nắm giữ quyền lựa chọn vẫn là yếu tố sống còn và là điểm khác biệt hoàn toàn so với việc không có tiếng nói và phải để nước khác quyết định thay mình.

Hợp tác quốc tế mở rộng tương lai cho AI

Trên hành trình tự phát triển AI của riêng mình, các nước Đông Nam Á hưởng lợi thế không phải bắt đầu từ đầu. Tôi hay ví mô hình phát triển chính của SEA-LION như một "củ hành", với mỗi "lớp vỏ" là một tầng hợp tác quốc tế.

Ở lõi trong cùng là tri thức toàn cầu mà ai cũng được hưởng lợi. Đó là công nghệ học sâu (deep learning), công nghệ CUDA của NVIDIA, những phương pháp huấn luyện AI hiệu quả... Đây là phần mở và được chia sẻ rộng rãi.

Lớp tiếp theo là các mô hình mã nguồn mở được một số công ty và nhóm nghiên cứu xây dựng như Llama (Meta), Qwen (Alibaba Cloud) hay Gemma (Google). Kế đến là AI Singapore khi chúng tôi phát triển SEA-LION dựa trên nền sẵn có của các mô hình trước đó.

Thông thường để phát triển một mô hình lớn cần đến 30.000 tỉ token. Tuy nhiên, nhờ cách tiếp cận trên, AI Singapore đã chỉ phải đưa khoảng 1.000 - 2.000 tỉ token liên quan đến Đông Nam Á vào mô hình có sẵn để phát triển nên SEA-LION.

Hiện nay, SEA-LION đã đi đến phiên bản thứ tư với đầy đủ khả năng tư duy và xử lý hình ảnh và dựa trên các mô hình AI mã nguồn mở lớn như Qwen và Gemma. Điểm mạnh của SEA-LION là thành thạo ngôn ngữ các nước Đông Nam Á và có thể được dùng làm chatbot, phân tích hoặc tổng hợp tài liệu.

Chính SEA-LION có thể trở thành một "lớp vỏ hành" mới. Chỉ cần có phần cứng đáp ứng, bất kỳ ai ở Việt Nam, Thái Lan hay Indonesia đều có thể tải miễn phí SEA-LION để dùng hoặc tiếp tục huấn luyện và phát triển thêm mô hình của riêng mình.

Trên cơ sở SEA-LION, tháng 11-2024 Tập đoàn GoTo đã cùng AI Singapore giới thiệu mô hình Sahabat - AI thông thạo các yếu tố đặc trưng của Indonesia và được tích hợp sâu vào hệ sinh thái siêu ứng dụng Gojek. Thái Lan cũng làm điều tương tự, ra mắt mô hình WangchanLion thông thạo dữ liệu về xứ chùa vàng hồi tháng 7-2025.

TS Leslie Teo

ILMUCHAT CỦA MALAYSIA

AI là công nghệ rất quan trọng với không chỉ Malaysia mà cả toàn ASEAN. Trong đó, AI chủ quyền đảm bảo các chính phủ kiểm soát được năng lực chiến lược và khả năng đưa ra quyết định ở tầm quốc gia.

Trụ cột chuyển số của khu vực

Tại Malaysia, chúng tôi không từ chối công nghệ nước ngoài nhưng cũng hiểu rõ không thể phụ thuộc hoàn toàn vào các mô hình AI phương Tây. Phụ thuộc hoàn toàn đồng nghĩa việc thuê nước ngoài thu thập, xử lý và quản trị dữ liệu công dân.

Trong vài năm qua, Malaysia đã xây dựng chiến lược AI quốc gia toàn diện thông qua cách tiếp cận toàn chính phủ. Chiến lược AI của Malaysia không chỉ của một bộ, mà là nỗ lực liên ngành và liên bộ, được thể hiện qua Lộ trình AI quốc gia 2021 - 2025 và Kế hoạch hành động AI quốc gia 2026 - 2030.

Mục tiêu cuối cùng của chiến lược này là biến AI thành năng lực đa dụng góp phần thúc đẩy năng suất quốc gia, tăng cường cung cấp dịch vụ công và quan trọng hơn hết là củng cố chủ quyền kinh tế.

Trong nỗ lực phát triển đó, tôi muốn nhấn mạnh tầm quan trọng của doanh nghiệp nội địa. Họ là xương sống trong chiến lược AI chủ quyền của Malaysia. Thông qua việc xây dựng các ứng dụng chuyên ngành trong các lĩnh vực dịch vụ công, logistics và sản xuất, các doanh nghiệp trong nước đang chuyển hóa những thành phần nhập khẩu (như phần cứng và chip NVIDIA) thành năng lực tự chủ quốc gia.

IlmuChat - trợ lý AI đa phương thức do doanh nghiệp Malaysia YTL AI Labs phát triển và lưu trữ hoàn toàn trong nước - là một ví dụ điển hình trong đó.

Trong tiếng Bahasa Malaysia, "Ilmu" có nghĩa là "tri thức". Mô hình này có thể xử lý giọng nói, văn bản, hình ảnh, hiểu tiếng Malaysia và cả Manglish - những từ ngữ pha trộn giữa tiếng Malaysia và tiếng Anh. Dù là ngôn ngữ rất phi chính thức, những từ này được dùng hàng ngày trong văn hóa và xã hội Malaysia. Nhờ được huấn luyện tại Malaysia bởi người Malaysia, mô hình này có thể hiểu và điều chỉnh theo văn hóa địa phương tốt hơn.

Trong tương lai, những mô hình "made in Malaysia" như IlmuChat sẽ trở thành trụ cột chuyển đổi số của khu vực. Chúng mang đến hạ tầng AI chủ quyền, phù hợp về văn hóa và có thể được các chính phủ và doanh nghiệp ASEAN kiểm soát.

Ba yếu tố thu hút đầu tư nước ngoài

Những năm qua, Malaysia trở nên hấp dẫn trong mắt các nhà đầu tư nước ngoài nhờ ba yếu tố: sự rõ ràng chiến lược, hạ tầng phù hợp để đầu tư và pháp lý ổn định. Đây là những yếu tố được các doanh nghiệp công nghệ săn đón, thay vì lao động giá rẻ hay các ưu đãi thuế.

Cụ thể, chúng tôi đã đồng bộ hóa Chiến lược kinh tế số, Quy hoạch tổng thể công nghiệp mới và chương trình nghị sự về AI, hướng đến định vị bản thân làm trung tâm điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo của khu vực.

Bên cạnh đó, Malaysia đã hoàn tất các khâu chuẩn bị để xây dựng nhiều trung tâm dữ liệu quy mô lớn và các tổ hợp AI.

Điểm khác biệt quan trọng là cách Malaysia liên kết nguồn lực từ các trung tâm dữ liệu nước ngoài với năng lực AI nội địa. Liên kết ở đây không chỉ về hạ tầng, mà còn về phát triển nhân tài. Chính phủ Malaysia cam kết thực sự phát triển chiến lược AI trong nước.

Từ những kinh nghiệm trên, tôi nhận thấy các nước ASEAN muốn thu hút đầu tư có thể tham khảo ba yếu tố: chiến lược AI và chuyển đổi số dài hạn, nhất quán; danh mục các dự án sẵn sàng đón nhận đầu tư với quỹ đất, quỹ năng lượng và khả năng kết nối phù hợp; liên kết rõ ràng giữa đầu tư nước ngoài và xây dựng năng lực nội tại thông qua nguồn nhân lực, sở hữu trí tuệ và năng lực AI.

Theo tôi, tiềm năng hợp tác về AI giữa các nước ASEAN rất lớn. Để phát huy tiềm năng này, tôi đề xuất "cách tiếp cận tập thể đa lớp", tập trung vào năng lực hợp tác xuyên biên giới. Những năng lực này gồm các nguyên tắc an toàn chung, tiêu chuẩn đánh giá chung cho ngôn ngữ Đông Nam Á, các mô hình tham chiếu và bộ công cụ mở, tiêu chuẩn dữ liệu và đám mây xuyên biên giới…

Thay vì chia sẻ phần cứng hay một mô hình duy nhất, chúng tôi chia sẻ các nguyên tắc và tiêu chuẩn chung. Đó là những thứ khả thi và mang tính hợp tác cao.

Chang Lih Kang

25 việc làm có tiềm năng tăng trưởng nhanh nhất 2026, đứng đầu là kỹ sư AI

Nếu bạn muốn tìm việc làm mới vào năm 2026, hãy cân nhắc những vị trí sau, theo LinkedIn.