Chiều 28-8, Tuổi Trẻ phối hợp cùng Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tổ chức hội thảo "Phân loại rác tại nguồn: Đồng bộ hạ tầng - Thực thi hiệu quả". Sự kiện nằm trong khuôn khổ dự án Việt Nam Xanh 2026.

Nhận thức đã sẵn sàng, phân loại rác tại nguồn vẫn "nghẽn"

Dẫn số liệu từ khảo sát nhận thức về phân loại rác tại nguồn năm 2025 tại phần lớn các tỉnh, thành ở Việt Nam do TGM Research thực hiện, bà Kim Thanh cho biết cộng đồng đã có sự sẵn sàng rất cao về mặt nhận thức.

Có đến 84% người dân đồng thuận rằng bước đầu tiên để thực hiện mô hình 3R (Reduce, Reuse và Recycle, nghĩa là giảm thiểu, tái sử dụng và tái chế) chính là phân loại rác tại nguồn. 

Tỉ lệ ủng hộ chính sách này đạt mức gần như tuyệt đối là 98%, và 87% người dân tự tin rằng mình đã được trang bị đầy đủ kiến thức, thông tin cần thiết để thực hiện phân loại hiệu quả.

Tuy nhiên, thực tế hành động lại đang tồn tại một khoảng cách lớn do những rào cản mang tính hệ thống. Rào cản tâm lý lớn nhất khiến người dân ngần ngại thực hành là sự hoài nghi về tính triệt để của quy trình thu gom rác.

Có 42% người dân không phân loại vì họ tin rằng "sau khi phân loại, đơn vị thu gom cũng sẽ để chung tất cả lại với nhau". 

Bên cạnh đó, áp lực về thời gian (52% cho rằng phân loại làm mất thời gian) và sự thiếu hụt nghiêm trọng của hệ thống thùng rác công cộng tại các địa phương cũng là những trở ngại vật lý thực tế khiến việc phân loại chưa đúng.

Bài học từ Hội An: Thu phí rác theo lượng, miễn phí rác tái chế

Bà Chu Thị Kim Thanh phân tích mô hình thực tiễn rất thành công từ dự án thí điểm kéo dài 3 năm (2020 - 2022) tại Hội An (Thành phố Đà Nẵng) do PRO Việt Nam hợp tác cùng IUCN triển khai. 

Dự án đã thành công trong việc xây dựng năng lực cho 748 hội viên phụ nữ vận hành mô hình "ngôi nhà xanh" thu gom phế liệu tái chế gây quỹ từ thiện, hỗ trợ các hoàn cảnh khó khăn. Từ nguồn rác thải nhựa thu gom được, dự án đã sản xuất thành công 100 thùng rác từ 2.500kg rác thải nhựa và dựng 54 ngôi nhà xanh từ các vật liệu tái chế.

Đặc biệt, bà cho biết việc áp dụng thí điểm công cụ kinh tế thu phí rác theo khối lượng (VBWF) đã mang lại hiệu quả mang tính đột phá. 

Cơ chế này quy định người dân phải trả phí xử lý đối với phần rác thải dư thừa phát sinh, nhưng được thu gom hoàn toàn miễn phí đối với toàn bộ phần rác đã phân loại để tái chế. Động lực tài chính trực tiếp này đã thúc đẩy người dân chủ động giảm thiểu rác và tăng cường phân loại ngay tại nguồn.

Kết quả thực tế chứng minh tính hiệu quả vượt trội khi chỉ sau 2 tháng thí điểm VBWF, lượng rác thải nhựa cứng giá trị thấp (gồm HDPE, LDPE và PP) đã giảm hơn 60%. Đến năm 2023, tỷ lệ hộ gia đình duy trì đều đặn thói quen phân loại rác tại nguồn tại địa bàn đã đạt mức 66%, tăng 20% so với năm 2022.

Theo bà Kim Thanh, có ba bài học kinh nghiệm cốt lõi rút ra từ mô hình Hội An. 

Đầu tiên là giải quyết nút thắt nhận thức bằng các giải pháp mang tính cộng đồng. Hai là tạo động lực kinh tế trực tiếp thông qua công cụ thu phí VBWF. Và cuối cùng là tích hợp lực lượng thu gom phi chính thức (ve chai, đồng nát) vào chuỗi giá trị để bảo vệ sinh kế cho người lao động yếu thế, hướng tới một nền kinh tế tuần hoàn bao trùm.

Lực kéo kích hoạt hệ sinh thái tái chế bền vững

Ở tầm vĩ mô, đại diện từ Công ty CP Tái chế bao bì - PRO Việt Nam cho rừng trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) được xác định là "lực kéo" cốt lõi để hoàn thiện hệ sinh thái thu gom và tái chế.

Cơ chế EPR tạo động lực mạnh mẽ để kết nối chuỗi giá trị của các vật liệu tái chế, đặc biệt là các nhóm vật liệu có giá trị kinh tế thấp. Việc tận dụng hiệu quả nguồn lực từ EPR sẽ giúp các bên chuẩn hóa quy trình, minh bạch hóa tuân thủ và chính thức hóa việc tích hợp lực lượng lao động phi chính thức vào chuỗi giá trị bền vững.

Để hiện thực hóa điều này, PRO Việt Nam cùng hệ sinh thái gồm 34 thành viên của mình đang đẩy mạnh việc chuyển đổi số trong chuỗi thu gom tái chế nhằm xây dựng nguồn dữ liệu phế liệu minh bạch, có thể truy xuất nguồn gốc rõ ràng phục vụ cho việc thực thi và báo cáo EPR.

Bên cạnh đó, liên minh sẽ tiếp tục đồng hành cùng chính quyền các địa phương nghiên cứu đề xuất các mô hình công cụ kinh tế (như VBWF thông qua túi, bao bì hoặc thùng chứa rác phân loại), đẩy mạnh truyền thông và hỗ trợ trực tiếp lực lượng lao động thu gom trong chuỗi.

Phân loại rác thải tại nguồn phải gắn với toàn bộ chuỗi

'Sau thời gian triển khai Luật Bảo vệ môi trường 2020, chúng ta đã quan tâm nhiều hơn đến việc yêu cầu người dân phân loại, nhưng các khâu phía sau như thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý ở một số nơi chưa được thiết kế đồng bộ với yêu cầu đó'.