Bằng cách nào mà loại hạt nhỏ bé, "đắng nghét" ấy lại trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của hàng triệu người trên khắp thế giới?

Một loại hạt nhỏ xíu, khi rang lên lại tỏa ra thứ hương thơm đủ sức đánh thức cả một buổi sáng.

Từ những quán cà phê vỉa hè đến những chuỗi cửa hàng hiện đại, cà phê đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống hàng triệu người.

Nhưng đằng sau tách cà phê quen thuộc là một câu chuyện dài về lịch sử, nhiều điển tích về nguồn gốc, văn hóa và hành trình của một thức uống đã đi qua nhiều vùng đất để trở thành một trong những đồ uống phổ biến nhất thế giới.

Con người biết đến cà phê từ bao giờ?

Theo bách khoa toàn thư Britannica, nguồn gốc chính xác và quá trình thuần hóa cây cà phê vẫn chưa được xác định rõ, nhưng nhiều khả năng các loài cà phê hoang dã có nguồn gốc từ vùng Kefa (Kaffa) của Ethiopia.

Một trong những điển tích nổi tiếng nhất là khoảng năm 850 sau Công nguyên, chàng chăn dê người Ethiopia tên Kaldi nhận thấy đàn dê của mình có những biểu hiện khác thường sau khi ăn những quả mọng từ một bụi cây xanh.

Sau khi tự mình nếm thử những quả này và cảm nhận sự phấn chấn, hứng khởi, Kaldi đã công bố phát hiện của mình.

Hiệp hội Cà phê quốc gia Mỹ (NCA) cũng trích dẫn điển tích về người chăn dê Kaldi khi nói về lịch sử cà phê, với khởi nguồn trên cao nguyên Ethiopia vùng Đông Phi.

Kaldi nhận thấy sau khi đàn dê ăn những quả mọng trên một loại cây trong những khu rừng cổ ở cao nguyên Ethiopia, chúng tràn đầy năng lượng và không chịu đi ngủ vào ban đêm.

Kaldi kể lại phát hiện của mình với vị tu viện trưởng tại một tu viện địa phương, người thường phải cố gắng giữ tỉnh táo trong những giờ cầu nguyện buổi tối. Vị này đã làm một loại thức uống từ những quả đó và nhận thấy nó giúp ông tỉnh táo.

Câu chuyện về những quả mọng giúp bổ sung năng lượng bắt đầu lan rộng, dần truyền về phía đông.

"Lịch sử cà phê phần nào vẫn là một bí ẩn đầy thú vị. Chúng tôi không có tài liệu chính thức để xác nhận chính xác ai là người đầu tiên phát hiện ra cây cà phê, hay ai đã tạo ra cà phê dưới dạng thức uống như chúng ta biết ngày nay. Tuy nhiên, vẫn có nhiều truyền thuyết đầy màu sắc để chúng ta có thể ghép nên một bức tranh phong phú về lịch sử cà phê và lần theo hành trình của thức uống này qua các châu lục", NCA viết.

Ngoài ra, nguồn gốc thực sự của việc rang và pha hạt cà phê vẫn còn gây tranh luận.

Theo chuyên trang ẩm thực Tasting Table (Mỹ), nhiều người cho rằng truyền thống rang hạt cà phê bắt đầu ở vùng núi phía nam Saudi Arabia và Yemen. Việc đốt những cành cây cà phê trên lửa có thể đã tình cờ dẫn đến phát hiện ra cách rang hạt cà phê.

Còn trong một bài viết về lược sử ngành cà phê năm 2018, Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam viết: "Cho tới khi xuất hiện ở Thổ Nhĩ Kỳ, người ta mới bắt đầu rang xay nhân cà phê và tạo ra loại cà phê như của chúng ta ngày nay".

Hành trình chu du thế giới

Theo NCA, hành trình thương mại của cà phê bắt đầu trên bán đảo Ả Rập, nơi con người lần đầu tiên trồng và buôn bán cà phê.

Đến thế kỷ 15, cà phê đã được trồng tại vùng đất nay thuộc Yemen. Sang thế kỷ 16, cà phê ngày càng phổ biến ở những khu vực ngày nay là Iran, Ai Cập, Syria và Thổ Nhĩ Kỳ.

Bán đảo Ả Rập thu hút hàng nghìn du khách mỗi năm, trong đó có những người hành hương đến thánh địa Mecca. Khi trở về quê nhà, những người hành hương này đã truyền bá thông tin về các quán cà phê và thứ thức uống được phục vụ tại đây.

Đến thế kỷ 17, cà phê đã du nhập vào châu Âu và ngày càng trở nên phổ biến trên khắp lục địa này.

Cho đến thời điểm đó, bia và rượu là những thức uống phổ biến trong bữa sáng, nhưng chẳng loại nào được biết đến với khả năng giúp con người tỉnh táo hay làm việc hiệu quả hơn.

Khi cà phê ngày càng phổ biến, người ta bắt đầu uống cà phê để khởi đầu ngày mới, cảm thấy tỉnh táo và tràn đầy năng lượng hơn, từ đó nâng cao hiệu quả công việc.

Thế kỷ 17 cũng đánh dấu sự phát triển của các đồn điền cà phê ở châu Á.

Khi nhu cầu cà phê tiếp tục lan rộng, cuộc cạnh tranh để trồng và sản xuất cà phê ngoài khu vực Ả Rập ngày càng trở nên gay gắt.

Cuối thế kỷ 17, người Hà Lan có được những cây cà phê giống. Tuy những nỗ lực đầu tiên nhằm trồng cà phê tại Ấn Độ không thành công, họ đã đạt kết quả khả quan tại vùng đất nay thuộc Indonesia, trên đảo Java.

Cây cà phê sinh trưởng thuận lợi, và chẳng bao lâu sau, người Hà Lan đã phát triển một ngành buôn bán cà phê phát đạt tại đây. Sau đó, họ mở rộng việc trồng cà phê sang các đảo Sumatra và Sulawesi.

Người Hà Lan cũng tạo ra loại cà phê phối trộn đầu tiên trên thế giới tại Indonesia, kết hợp cà phê Ả Rập (còn gọi là Mocha, theo tên thành phố cảng nổi tiếng của Yemen) với cà phê trồng trên đảo Java. Sự kết hợp này vẫn tồn tại đến ngày nay, để đến tận hôm nay bạn vẫn có thể thưởng thức một tách Mocha Java thơm ngon.

Gần 200 năm sau, người Pháp đã đưa cây cà phê đến Việt Nam từ giữa thế kỷ 19.

Ngày nay, ngành cà phê Việt Nam phát triển nhanh chóng, đưa Việt Nam trở thành nhà sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới. Việt Nam sản xuất cà phê Robusta nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác.

"Đặc biệt, Việt Nam còn có dụng cụ pha cà phê đặc trưng của riêng mình, gọi là phin", NCA viết.

Tương lai cà phê sẽ thuộc về Robusta?

Một Q Grader Arabica dự báo rằng tương lai của cà phê trên toàn cầu sẽ thuộc về Robusta. Điều gì đứng sau nhận định tưởng chừng như nghịch lý này?