Tháng giêng mở màn mùa lễ hội. Khi xem một video đấu vật nam nữ trên mạng xã hội, tôi cố tình cuộn đọc bình luận. Gần như không thể tìm thấy ý kiến mang tính xây dựng về chuyên môn hay nét đẹp văn hóa nào, thay vào đó là ngập tràn bình phẩm khiếm nhã về va chạm cơ thể.

Khi một hoạt động thi đấu bị tiêu thụ như một dạng content kích thích, phản xạ cảnh giác của người xem là điều dễ hiểu.

Nếu trước đây lễ hội chủ yếu diễn ra ở sân đình, bãi hội trong phạm vi địa phương, thì nhiều năm nay, không gian số đã trở thành nơi nhiều môn truyền thống "sống lại" mạnh mẽ. Nhờ không khí đặc trưng và tính đối kháng cao, đấu vật vì thế cũng dễ chiếm spotlight.

Sở dĩ đấu vật thu hút người xem vì nhiều lý do. Ngay tại sới, nó đáp ứng cảm giác kịch tính và sự hưng phấn tập thể, đôi khi còn đi kèm yếu tố ăn thua, cá cược. Còn qua màn hình, nó hợp với clip ngắn và dễ châm ngòi tranh luận.

Vì sao vật cổ truyền bị biến tướng?

Đáng nói là thay cho tinh thần thượng võ, đầu năm nay, đấu vật lại gây chú ý bởi nhiều sự cố nghiêm trọng như: chết người, phản ánh quấy rối và những kèo đối kháng nam nữ phản cảm. Đã đến lúc đặt câu hỏi về một bộ môn vốn đại diện cho kỷ luật và khí phách: vì sao vật cổ truyền bị biến tướng? Và vì sao tranh luận cứ lặp lại?

Về bản chất, vật cổ truyền không phải hoạt động mua vui đơn thuần.

Nó là mảnh ghép của di sản văn hóa cộng đồng, của lễ hội đầu xuân để rèn sức, tôn vinh sự gan dạ và là cách cộng đồng khẳng định giá trị trọng võ.

Ở nhiều địa phương, hội vật gắn với đời sống tinh thần, mang ý nghĩa biểu tượng, như một dịp tôn vinh người khỏe mạnh và bản lĩnh.

Tinh thần cốt lõi của vật không nằm ở va chạm cơ thể, mà ở kỷ luật, bản lĩnh và sự tôn trọng đối thủ. Thắng thua được phân định ở khoảnh khắc "lấm lưng trắng bụng", khi một bên bị vật ngửa theo thế hợp lệ. Vì vậy, điều đáng xem nằm ở đòn thế, miếng vật đẹp và bản lĩnh thi đấu, chứ không phải những va chạm bị kéo sang nghĩa khác.

Người xem truyền thống thưởng thức miếng vật đẹp và không khí hội làng có chừng mực. Vật, vì thế được nuôi dưỡng bằng văn hóa, bởi nó bám rễ vào đình làng, lịch hội, nghi lễ và cơ chế tôn vinh cộng đồng.

Việc môn truyền thống được quan tâm trở lại, tự thân nó đã là một tín hiệu đáng mừng. Thế nhưng điều đáng lo ngại lại nằm ở cách di sản đang được tiêu thụ theo hình thức nào.

Vật cổ truyền vốn không đặt nam và nữ vào thế đối kháng trực tiếp. Cách ghép cặp này là một sự pha trộn, lạm dụng thị hiếu tức thời. Khi sự "sáng tạo" kéo vật cổ truyền rời mục tiêu gìn giữ để bước lên sân khấu tiêu khiển, sới vật đã trượt khỏi khuôn thi đấu chuẩn mực.

Và trong môi trường truyền thông số vốn ưu ái sự ồn ào, các cặp đấu nam nữ nhanh chóng trở thành chất liệu hút người xem: vừa tạo phấn khích tại chỗ, vừa dễ lan truyền tranh cãi.

Để tối ưu hóa sức hút, nhiều sới vật còn mời đô vật nổi tiếng, đẩy tên tuổi, tiền thưởng và vị thế vận động viên gắn với độ nóng của kèo đấu hơn là kỹ thuật hay tinh thần thượng võ. Từ đó, tiêu chí tổ chức thay vì đặt yếu tố công bằng, tính thẩm mỹ và an toàn lên hàng đầu, người ta ưu tiên thiết kế những kèo đấu dựa trên khả năng gây chú ý.

Nhiều kèo đấu dựng theo tiêu chí gây chú ý lại đi ngược các nguyên tắc tối thiểu của thi đấu tiếp xúc: bất cân xứng thể lực, thiếu chia hạng cân, không phân biệt giới tính, thiếu kiểm soát rủi ro. Khi đó, mọi thứ dễ trượt khỏi nề nếp thi đấu tối thiểu.

Phản ứng xã hội vì thế không phải vô cớ. Nó là hệ quả của sự bào mòn các giá trị nền tảng, không chỉ trong thi đấu mà cả ở cách tổ chức và ứng xử quanh sới khiến tính công bằng suy giảm, tinh thần thượng võ khó có chỗ đứng. Và càng không thể khoác nhãn bình đẳng giới theo nghĩa tiến bộ, khi chuẩn mực tối thiểu của thi đấu đang bị xem nhẹ.

Câu chuyện vì vậy không dừng ở kỹ thuật hay luật. Khi có phản ánh về quấy rối sau trận đấu, tranh luận chuyển hẳn sang chuẩn mực ứng xử văn minh và ranh giới an toàn cá nhân. Trên mạng xã hội, những bình luận khiếm nhã, soi mói cơ thể cũng là một dạng quấy rối, biến người thi đấu thành đối tượng tiêu khiển.

Cần thiết lập khuôn khổ văn minh bằng những quy chuẩn tối thiểu

Nhưng để phá vòng lặp này, trách nhiệm không chỉ đặt lên ban tổ chức và cộng đồng. Bản thân các đô vật nữ cũng cần chủ động bảo vệ mình trong điều kiện thực tế của hội làng, cần hiểu rõ rủi ro của sân chơi tiếp xúc, lựa chọn trang phục phù hợp bối cảnh và quan trọng hơn là dám đặt điều kiện trước khi lên sới.

Mặt khác, đây là không gian công cộng, có cả trẻ em. Ban tổ chức cần thiết lập khuôn khổ văn minh bằng những quy chuẩn tối thiểu, để tôn trọng cả người xem lẫn người thi đấu.

"Phép vua thua lệ làng" là chỉ cách cộng đồng tự vận hành, không thể là lá chắn cho sự tùy tiện. Xã hội văn minh đòi hỏi lệ làng cũng phải biết gạn lọc, truyền thống đáng phát huy là truyền thống biết tự giữ mình.

Tôi hiểu rằng so sánh hội làng với thể thao chuyên nghiệp là khập khiễng, nhưng chuẩn an toàn và sự tôn trọng thì không. Thực tế, trên thế giới, ở các môn đối kháng chính thống, việc nam nữ thi đấu trực tiếp gần như không có, bởi công bằng, tôn trọng và an toàn luôn là tiên quyết.

Và với các môn tiếp xúc, quy chuẩn trang phục là điều bắt buộc, nhất là với nữ giới. Hội làng có sắc thái riêng, nhưng không thể vì thế mà bỏ qua những nguyên tắc tối thiểu.

Cần đưa thi đấu về đúng logic thể thao: tách giới tính, phân hạng cân rõ ràng, kiểm soát chênh lệch rủi ro, loại bỏ các kèo đấu dựng theo tiêu chí gây chú ý. Đồng thời, an toàn phải là điều kiện bắt buộc: y tế tại chỗ, quy trình xử lý chấn thương, điều kiện sân bãi và quyền dừng trận khi có dấu hiệu nguy hiểm.

Cần đặt lại ranh giới để ngăn quấy rối, nhất là với nữ giới: quy chuẩn trang phục kín đáo, chắc chắn, kèm giám sát tại chỗ và kênh phản ánh rõ ràng. Khi ranh giới được giữ vững, vật cổ truyền mới trở về đúng khí chất của nó, thay vì để những điều xấu xí lấn át.

Tôi tôn trọng hội vật truyền thống như một biểu tượng thượng võ và bản sắc cộng đồng. Nhưng tôi phản đối việc biến sới vật thành sân khấu giải trí bằng những kèo nam nữ khiên cưỡng và phản cảm. Hội vật làng không nên bị bóp nghẹt vì biến tướng, nhưng cũng không thể được che chắn bởi lý do truyền thống khi các giá trị cốt lõi đã xô lệch.

Nếu không chấn chỉnh từ hôm nay, hội vật sẽ tiếp tục bị định nghĩa bởi các clip tiêu khiển, bình phẩm khiếm nhã, những phản ánh quấy rối và các sự cố đáng tiếc. Chính sự buông lỏng này sẽ vật ngã uy tín vật cổ truyền, một di sản nghìn năm sẽ ngã "lấm lưng trắng bụng" trước sự tùy tiện của cơn hiếu kỳ tập thể.

Người đàn ông tử vong sau khi thi đấu vật ở lễ hội làng

Người đàn ông khi thi đấu vật bị thương đã được đưa đi cấp cứu tại bệnh viện. Do tiên lượng xấu, tới sáng nay nạn nhân được đưa về nhà và tử vong sau đó.