Từ vụ phim giang hồ mạng Huy Bến xe: Khi bạo lực khoác áo nghệ thuật

Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm - trò chuyện với Tuổi Trẻ về sức hút của hình tượng giang hồ trên mạng xã hội và giới hạn pháp lý trong việc xử lý những người tham gia sản xuất, diễn xuất phim giang hồ chiếu mạng.

Phim Huy Bến xe, phản ánh cái ác khác với tôn vinh cái ác

*Không ít phim giang hồ mạng được đầu tư sản xuất nhưng khai thác dày đặc cảnh đâm chém, "thanh toán" nhau. Đâu là ranh giới giữa phản ánh đời sống và cổ súy bạo lực?

- Nghệ thuật có quyền phản ánh cái ác, nhưng không nên biến cái ác thành hình mẫu đáng ngưỡng mộ. Những tác phẩm có giá trị về thế giới tội phạm giúp khán giả hiểu sự tha hóa và cái giá con người phải trả, thay vì chỉ phô diễn bạo lực.

Điều đáng lo ở một bộ phận phim giang hồ mạng là sự đảo ngược hệ giá trị: người dùng bạo lực trở thành biểu tượng bản lĩnh, người khiến người khác khiếp sợ lại được tôn vinh. Nếu hình ảnh giang hồ ngoài đời được sử dụng nhằm củng cố thanh thế, ranh giới giữa hư cấu nghệ thuật và quảng bá ảnh hưởng có nguy cơ bị xóa nhòa.

Tuy nhiên, không thể chỉ thấy cảnh đánh nhau rồi kết luận tác phẩm cổ súy bạo lực. Phải đánh giá toàn bộ câu chuyện, cách xây dựng nhân vật và thông điệp, bởi pháp luật cũng phân biệt nội dung kích động bạo lực với việc thể hiện nhằm phê phán, lên án tội ác.

* Có ý kiến cho rằng một số phim giang hồ được sử dụng để đánh bóng tên tuổi, khuếch trương ảnh hưởng của người có hoạt động bất hợp pháp. Ông nhìn nhận thế nào?

- Đây là nghịch lý của văn hóa số: sự đáng sợ ngoài đời có thể chuyển hóa thành sự nổi tiếng trên mạng, rồi sự nổi tiếng tiếp tục tạo ra lợi ích kinh tế và ảnh hưởng xã hội.

Khi hình ảnh hung hãn được dàn dựng chuyên nghiệp, phát tán rộng rãi, nó có nguy cơ trở thành hàng hóa truyền thông. Danh tiếng trên mạng thậm chí quay lại củng cố thanh thế ngoài đời, khiến người xem khó phân biệt nhân vật hư cấu với việc quảng bá ảnh hưởng của một con người có thật.

Nếu có chứng cứ cho thấy phim phục vụ hoạt động phạm pháp, cơ quan chức năng phải làm rõ hành vi và vai trò từng người. Tuy nhiên, quan hệ quen biết, hợp tác sản xuất hay cùng xuất hiện trong phim chưa đủ để kết luận đồng phạm, bởi trách nhiệm hình sự không thể được xác định chỉ từ những mối liên hệ nghề.

Ai chịu trách nhiệm khi bạo lực lan truyền trên mạng?

* Theo luật sư, vì sao hình tượng giang hồ hấp dẫn một bộ phận người xem, đặc biệt là giới trẻ? Mạng xã hội có góp phần bình thường hóa bạo lực?

- Người trẻ có nhu cầu khẳng định bản thân, tìm kiếm hình mẫu về sức mạnh và lòng dũng cảm. Vấn đề xuất hiện khi sức mạnh bị đánh đồng với khả năng áp đặt ý chí lên người khác.

Một nhân vật có tiền, có đàn em và giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực dễ tạo sức hấp dẫn tức thời. Nếu tác phẩm không đặt lối sống ấy trong hệ giá trị phù hợp, người xem có nguy cơ tiếp nhận thông điệp lệch lạc rằng muốn được tôn trọng thì phải khiến người khác sợ mình.

Mạng xã hội còn tạo vòng lặp: nội dung gây sốc thu hút chú ý, sự chú ý tạo cơ hội kiếm tiền, lợi ích kinh tế lại khuyến khích sản xuất thêm nội dung gây sốc. Khi đó, bạo lực có nguy cơ được khai thác vì tương tác hơn là giá trị nghệ thuật.

Dĩ nhiên, không thể khẳng định xem phim bạo lực sẽ trở nên bạo lực. Điều quan trọng là xã hội cần tạo ra những hình tượng tích cực đủ sức hấp dẫn, thay vì chỉ trông chờ vào việc phê phán hay cấm đoán.

* Vậy có nên tăng chế tài, thậm chí bổ sung quy định hình sự riêng đối với phim giang hồ mạng?

- Không nên coi tăng hình phạt là phản ứng đầu tiên trước mọi hiện tượng đáng lo ngại, bởi cần phân biệt trách nhiệm văn hóa, đạo đức nghề nghiệp với vi phạm quy định quản lý và trách nhiệm hình sự.

Một tác phẩm có thể bị phê phán về văn hóa nhưng chưa vi phạm pháp luật; ngược lại, hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm phải được xử lý nghiêm minh. Trước khi đặt ra chế tài mới, cần đánh giá vì sao nội dung có dấu hiệu vi phạm vẫn có thể phát tán, tái đăng tải hoặc khai thác quảng cáo kéo dài.

Pháp luật hình sự cần bảo vệ xã hội trước hành vi nguy hiểm, nhưng không nên thay thế những biện pháp quản lý văn hóa và phòng ngừa chưa được thực hiện hiệu quả.

* Các nền tảng xuyên biên giới có trách nhiệm gì khi nội dung cổ súy bạo lực lan truyền và tạo doanh thu?

- Nhiều nền tảng không chỉ lưu trữ mà còn sử dụng thuật toán đề xuất, phân phối nội dung và khai thác quảng cáo, nên phải thực hiện nghĩa vụ pháp lý tương ứng với hoạt động của mình.

Nội dung có thể lan truyền toàn cầu, nhưng trách nhiệm pháp lý không vì thế mà biến mất. Cần hạn chế tái phát tán, xử lý việc kiếm tiền từ nội dung vi phạm, đồng thời bảo vệ quyền sáng tạo hợp pháp.

Tuy nhiên, nền tảng không đương nhiên là đồng phạm, trách nhiệm phải được xác định theo hành vi và nghĩa vụ pháp lý của từng chủ thể.

* Pháp luật đã quy định việc phổ biến phim trên không gian mạng. Theo ông, cơ chế quản lý cần hoàn thiện ở điểm nào?

- Luật Điện ảnh đặt ra nghĩa vụ phân loại phim, thực hiện các biện pháp bảo vệ trẻ em và xử lý nội dung vi phạm đối với những chủ thể thuộc phạm vi điều chỉnh. Tuy nhiên, không phải mọi video trên mạng đều chịu cùng chế độ pháp lý.

Quản lý hiệu quả phải bắt đầu từ sớm: người sản xuất đánh giá rủi ro từ kịch bản, chủ thể phổ biến thực hiện nghĩa vụ phân loại, cảnh báo, nền tảng xử lý nội dung vi phạm và cơ quan quản lý hướng dẫn nhất quán.

Không nên đợi đến khi một bộ phim trở thành vụ án mới đặt câu hỏi về tính hợp pháp của nó.

Một vai diễn có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự?

* Vụ phim Huy Bến xe có những người tham gia sản xuất, diễn xuất bị khởi tố. Đâu là giới hạn để hoạt động làm phim có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự?

- Trước hết, khởi tố không phải kết luận có tội, cũng không có quy định nào cho phép mặc nhiên coi việc tham gia phim có cảnh bạo lực là hành vi phạm tội. Phải xác định hành vi cụ thể, dấu hiệu cấu thành tội phạm và chứng cứ chứng minh trách nhiệm của từng người.

Đối với tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông, cần xác định hành vi bị cáo buộc thuộc trường hợp nào luật quy định, các điều kiện định tội và căn cứ áp dụng khung hình phạt. Lượt xem, lượt chia sẻ hay phản ứng phẫn nộ trên mạng không tự mình chứng minh tội phạm.

Đối với nghệ sĩ, phải phân biệt người quyết định nội dung, tổ chức phát hành với người chỉ tham gia một số phân cảnh. Một diễn viên biết mình đóng vai giang hồ không đồng nghĩa biết và cố ý cùng thực hiện hành vi phạm tội.

Pháp luật về đồng phạm đòi hỏi sự cố ý cùng thực hiện tội phạm. Một đoàn phim được tổ chức chuyên nghiệp không đương nhiên là tổ chức phạm tội, ngược lại, danh nghĩa "chỉ là diễn viên" cũng không loại trừ trách nhiệm nếu có chứng cứ chứng minh sự cố ý tham gia.

Trách nhiệm hình sự phải được cá thể hóa theo hành vi, nhận thức, ý chí và vai trò thực tế của từng người, bởi sự lên án của xã hội không thể thay thế nghĩa vụ chứng minh tội phạm.

* Nhân đây, ông muốn gửi thông điệp gì đến nghệ sĩ, người làm nội dung và cơ quan quản lý văn hóa?

- Danh tiếng đi kèm trách nhiệm, vì vậy nghệ sĩ cần thận trọng khi lựa chọn kịch bản, đối tác và cách quảng bá, thay vì chỉ nhìn vào cát xê hay lượt xem. Tuy nhiên, trách nhiệm đạo đức phải được phân biệt với trách nhiệm hình sự.

Về chính sách, cần chuyển từ xử lý sau vi phạm sang phòng ngừa trong quá trình sản xuất và phân phối. Hiệu quả quản lý không chỉ đo bằng số video bị gỡ hay số người bị xử lý, mà còn bằng khả năng bảo vệ công chúng và người sáng tạo chân chính.

Nếu video bị gỡ nhưng hình tượng dùng bạo lực để khẳng định quyền lực vẫn được ngưỡng mộ, vấn đề văn hóa chưa được giải quyết. Điều cần thay đổi còn là cách xã hội đánh giá bản lĩnh và giá trị con người.

Chúng ta cần một nền văn hóa không tôn vinh bạo lực và một nền tư pháp không kết tội bằng cảm xúc. Hai yêu cầu ấy không đối lập, mà cùng bảo vệ những giá trị căn bản của xã hội văn minh.

* Cảm ơn luật sư.

Phim 'Huy bến xe' đăng tải nhiều năm trước, vì sao Hoàng Mèo, Tấn Bo vẫn bị xử lý?

Phim ca nhạc 'Huy bến xe' đăng tải trên YouTube từ nhiều năm trước, nhưng những người tham gia sản xuất, diễn xuất như Hoàng Mèo, Tấn Bo, Dương Chấn Huy... vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự.