Ngày Người khuyết tật Việt Nam (18-4) ghi nhận một dấu mốc quan trọng và đầy ý nghĩa. Lần đầu tiên, một đại diện do cộng đồng người khuyết tật đề cử đã được bầu vào Quốc hội khóa XVI.

Thành tựu này thể hiện rõ tinh thần của chủ đề năm nay: "Thúc đẩy quyền tham gia của người khuyết tật - Kiến tạo đột phá phát triển".

Đây không chỉ là niềm tự hào, mà còn là một bước tiến quan trọng. Bởi lẽ, đột phá thực sự không chỉ nằm ở sự đại diện, mà ở cách sự đại diện đó có thể thúc đẩy những thay đổi trong các hệ thống, thể chế và toàn xã hội.

Hành trình bền bỉ của Việt Nam

Cuộc bầu cử này phản ánh hành trình bền bỉ của Việt Nam trong việc thúc đẩy hòa nhập. Những định hướng chính sách gần đây đã từng bước mở rộng không gian để người khuyết tật tham gia trực tiếp vào quá trình ra quyết định công - điều mà trước đây chưa được xác định rõ ràng.

Bước tiến này cho thấy một sự chuyển dịch rộng hơn hướng tới mô hình phát triển bao trùm hơn, nơi các tiếng nói đa dạng cùng tham gia định hình luật pháp và các ưu tiên phát triển.

Trong tầm nhìn đó, người khuyết tật không chỉ được bảo vệ và hỗ trợ, mà còn được trao quyền để đóng góp, lãnh đạo và cùng kiến tạo các thể chế phục vụ chính mình.

Đạt được cột mốc này là cả một hành trình đòi hỏi sự kiên trì và dũng cảm.

Những nỗ lực ban đầu đã góp phần đặt nền móng. Năm 2011, ông Nguyễn Công Hùng, một chuyên gia công nghệ thông tin trẻ với khuyết tật nặng, đồng thời là Giám đốc Công ty cổ phần "Nghị lực sống", đã tiên phong ứng cử vào Quốc hội - cơ quan lập pháp cao nhất của đất nước. Dù chưa trúng cử, việc ông tham gia ứng cử vẫn đánh dấu một bước tiến quan trọng.

Sau đó, bà Thạch Thị Dân, một phụ nữ Khmer có khuyết tật vận động, đã đảm nhiệm vai trò đại biểu Quốc hội trong các khóa XII và XIII. 

Mặc dù bà được đề cử với tư cách đại diện cho phụ nữ dân tộc thiểu số, chứ chưa phải là đại diện chính thức của người khuyết tật, nhưng những đóng góp của bà trong quá trình xây dựng các văn bản pháp luật quan trọng, như Luật Người khuyết tật (2010) và Bộ luật Lao động (2012), đã cho thấy rõ giá trị và chuyên môn mà người khuyết tật có thể mang lại trong thảo luận chính sách.

Khát vọng được đại diện từ lâu đã rất rõ ràng. Một khảo sát nhanh của UNDP năm 2021 cho thấy 98,2% người khuyết tật được hỏi trên toàn quốc mong muốn tiếng nói của mình được phản ánh trong các cơ quan dân cử.

Tuy nhiên, việc chuyển hóa khát vọng đó thành sự tham gia rộng rãi hơn với vai trò là ứng cử viên và đại biểu dân cử cần thêm thời gian.

Không phải do họ thiếu quan tâm hay năng lực, mà bởi các rào cản mang tính cấu trúc vẫn còn tồn tại. 

Những rào cản này bao gồm định kiến xã hội về năng lực của người khuyết tật, các khuôn khổ pháp lý chưa thực sự thúc đẩy sự tham gia, cũng như các quy trình chính trị còn thiếu tính tiếp cận. 

Các điểm bỏ phiếu và hội trường có thể chưa thân thiện với người sử dụng xe lăn. Tài liệu bầu cử thường chưa dễ tiếp cận với người khiếm thị. 

Bên cạnh đó, sự tham gia và kết nối của các tổ chức đại diện người khuyết tật vẫn còn hạn chế.

Giải quyết những thách thức này đòi hỏi nỗ lực bền bỉ và sự chung tay của nhiều bên - từ các cơ quan nhà nước, các tổ chức của người khuyết tật đến toàn xã hội. Bởi lẽ, sự đại diện không tự nhiên mà có. Nó đòi hỏi các hệ thống phải được thiết kế để bảo đảm mọi người đều có thể tham gia.

Trong bối cảnh đó, việc PGS.TS Trần Mạnh Huy được bầu vào năm 2026 đánh dấu một bước tiến có ý nghĩa quan trọng. Ý nghĩa của sự kiện này không chỉ nằm ở kết quả, mà còn ở điều nó phản ánh: một hệ thống đang dần thay đổi và phát triển.

Được đề cử bởi Liên hiệp Hội về Người khuyết tật Việt Nam, việc ông Huy trúng cử cho thấy nhận thức và sự tự tin của cộng đồng người khuyết tật ngày càng tăng lên, đồng thời phản ánh sự cởi mở hơn đối với tính đa dạng trong hệ thống chính trị.

Con đường ứng cử của ông cũng được tạo điều kiện thuận lợi hơn nhờ các định hướng trong thông báo Kết luận 444-TB/VPTW, cho thấy cách tiếp cận chủ động hơn trong việc thúc đẩy sự tham gia chính trị của người khuyết tật.

Đây chính là cách mà sự thay đổi diễn ra: khi sự cởi mở của thể chế giúp chuyển hóa khát vọng thành sự đại diện.

Bước chuyển dịch quan trọng

Tiến bộ của Việt Nam cũng phản ánh xu hướng chung trên thế giới. 

Ở nhiều quốc gia, sự hiện diện của người khuyết tật trong cơ quan lập pháp không chỉ nhằm bảo đảm tính đa dạng, mà còn là động lực thúc đẩy một nền quản trị hiệu quả và bao trùm hơn.

Khi các nhóm dễ bị tổn thương và thiểu số tham gia vào quá trình ra quyết định, chính sách và hệ thống sẽ dần được hoàn thiện để phục vụ tốt hơn cho tất cả mọi người.

Tại Úc, bà Kelly Vincent - một chính trị gia có khuyết tật vận động - đã thúc đẩy các chính sách bảo vệ phụ nữ trước bạo lực trên cơ sở giới, góp phần thúc đẩy các cải cách bảo vệ tất cả phụ nữ, dù họ có khuyết tật hay không.

Ở cấp độ quốc tế, bà Helga Stevens, một nghị sĩ Nghị viện châu Âu là người điếc, đã góp phần thúc đẩy việc công nhận ngôn ngữ ký hiệu và quyền của người khuyết tật. Bà đã giúp cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ công và hệ thống an sinh xã hội cho cộng đồng người điếc trên toàn Liên minh châu Âu.

Những ví dụ này minh họa một bài học chung: khi các góc nhìn đa dạng được bao hàm, quản trị sẽ trở nên hiệu quả hơn.

Việc có một đại biểu Quốc hội đại diện cho người khuyết tật mở ra một cơ hội mới cho Việt Nam: cơ hội lồng ghép tính tiếp cận vào quy trình lập pháp; đưa trải nghiệm thực tiễn trực tiếp vào quá trình xây dựng chính sách; và bình thường hóa sự tham gia của người khuyết tật trong đời sống xã hội.

Điều này đánh dấu một chuyển dịch quan trọng, từ việc nói về người khuyết tật sang cùng quản trị với họ.

Trong thời gian tới, dấu mốc này cần được chuyển hóa thành những thay đổi mang tính cấu trúc và bền vững: xây dựng quy trình ứng cử bao trùm hơn, bảo đảm quy trình bầu cử có tính tiếp cận, và hoàn thiện các khuôn khổ pháp lý tạo điều kiện để không ai có năng lực bị bỏ lại phía sau.

Nhân Ngày Người khuyết tật Việt Nam, UNDP xin gửi lời chúc mừng nồng nhiệt nhất tới cộng đồng người khuyết tật trên cả nước.

Quản trị bao trùm không tự nhiên mà có. Nó cần được thiết kế và xây dựng một cách có chủ đích trong các hệ thống. UNDP cam kết tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong việc thúc đẩy các cải cách cần thiết, nhằm đưa sự tham gia của các nhóm dễ bị tổn thương trở thành điều bình thường, chứ không phải là ngoại lệ.

Chúng tôi kỳ vọng hệ thống quản trị đang ngày càng hoàn thiện của Việt Nam sẽ tiếp tục phản ánh và tận dụng tốt hơn các góc nhìn đa dạng trong quá trình hoạch định chính sách.

Trưởng đại diện UNDP: Việt Nam đã biến một số cuộc khủng hoảng và thách thức thành cơ hội

Chiều 12-11, Cổng thông tin điện tử Chính phủ tổ chức Tọa đàm “Kinh tế xã hội Việt Nam 2021-2025: Chống chịu và bứt phá".