Quy mô thị trường hàng hóa phái sinh 7.500 tỉ đồng/ngày, cần đạo luật mới

Sáng 11-11, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình Quốc hội dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, trong bối cảnh giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân của thị trường đã đạt khoảng 7.500 tỉ đồng/ngày nhưng còn nhiều hạn chế về thanh khoản, hạ tầng và quản trị rủi ro.

Thị trường 7.500 tỉ đồng/ngày nhưng thiếu một hành lang pháp lý thống nhất

Theo tờ trình của Chính phủ, sau hơn 20 năm thực hiện Luật Thương mại năm 2005, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã bước đầu hình thành và phát triển.

Khối lượng giao dịch tập trung tăng mạnh trong những năm gần đây. Nếu năm 2019 thị trường ghi nhận khoảng 58.900 hợp đồng thì đến năm 2024 đã vượt 1,14 triệu hợp đồng và năm 2025 đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng.

Giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân đạt khoảng 7.500 tỉ đồng/ngày, với khoảng 38 mặt hàng và hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch. Đáng chú ý, đã có 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa.

Dù vậy, Chính phủ nhìn nhận quy mô và thanh khoản thị trường vẫn còn hạn chế. Doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá còn ít. Phần lớn sản phẩm hiện nay liên thông với sở giao dịch nước ngoài, chưa hình thành được nhiều hợp đồng dựa trên hàng hóa thế mạnh của Việt Nam và giá tham chiếu nội địa.

Đặc biệt, hạ tầng thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, kho bãi, giao nhận hàng hóa và giám sát dữ liệu chưa đồng bộ.

Trình bày tờ trình, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết qua rà soát 42 văn bản quy phạm pháp luật cho thấy pháp luật hiện hành đã bước đầu tạo cơ sở cho hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa và cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa.

Tuy nhiên, các quy định còn phân tán, chủ yếu ở cấp dưới luật và chưa hình thành khuôn khổ thống nhất cho toàn bộ vòng đời giao dịch.

Luật Thương mại năm 2005 chưa bao quát đầy đủ các loại hợp đồng phái sinh theo thông lệ quốc tế, thị trường hàng hóa phái sinh phi tập trung (OTC), trung tâm thanh toán bù trừ, thành viên bù trừ, nhà tạo lập thị trường và các tổ chức trung gian...

Chính phủ cho rằng những hạn chế này liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân; điều kiện đầu tư kinh doanh; tổ chức hạ tầng thị trường; xử lý tài sản, nghĩa vụ và mất khả năng thanh toán; thẩm quyền của cơ quan nhà nước và hoạt động có yếu tố nước ngoài.

Vì vậy, việc ban hành một đạo luật riêng là cần thiết để tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, hiện đại, kiểm soát rủi ro, hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa biến động giá và nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam.

Thiết kế Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch hàng hóa

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 57 điều, điều chỉnh cả thị trường tập trung thông qua sở giao dịch hàng hóa và thị trường phái sinh OTC thông qua tổ chức trung gian.

Một nội dung đáng chú ý là thiết kế Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch hàng hóa. Đây sẽ là cấu phần hạ tầng cốt lõi, thực hiện thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ giao dịch.

Dự thảo cũng quy định hoạt động của các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài trên thị trường, bao gồm phòng ngừa và quản trị rủi ro, giao dịch với khách hàng, tự doanh, tạo lập thị trường, giao dịch đối ứng và tham gia cung cấp dịch vụ thanh toán trong phạm vi được cấp phép.

Đối với hoạt động liên thông thị trường qua biên giới, dự thảo đặt ra yêu cầu lựa chọn, thẩm định đối tác, chấp thuận việc thiết lập mới hoặc thay đổi trọng yếu; đồng thời phải tuân thủ quy định về ngoại hối, thanh toán, phòng chống rửa tiền, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và kiểm soát dòng tiền xuyên biên giới.

Nông sản Việt chuẩn bị 'lên sàn' tại Trung tâm Tài chính quốc tế

Trong động lực phát triển IFC, Bộ Công Thương giới thiệu định hướng thị trường hàng hóa phái sinh đến các nhà đầu tư nước ngoài, kỳ vọng công cụ này sẽ hoạt động hiệu quả và là kênh đầu tư mới.