Nghìn năm lịch sử người Việt, vua chúa, dân gian đặt tên họ ra sao?

THIÊN ĐIỂU

Có rất nhiều câu chuyện thú vị về chủ đề 'họ và tên' được kể trong cuốn Họ và tên - Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt của tác giả Trần Quang Đức.

Họ và tên - Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt là công trình thứ ba của Trần Quang Đức, sau Ngàn năm áo mũ - Lịch sử trang phục Việt Nam giai đoạn 1009-1945 và Chuyện trà - Lịch sử một thức uống lâu đời của người Việt.

Cuốn sách là một khảo cứu công phu, có hệ thống, với sử liệu vững chắc và phong phú để đi tới những kiến giải sâu sắc.

Để thấy trải qua hàng nghìn năm, cách gọi họ đặt tên đã biến đổi theo bước chân của đoàn người di cư, theo những biến động của các triều đại, những làn sóng văn hóa và cả những lựa chọn cá nhân.

Chuyện đặt tên trong hoàng tộc - ngoài dân gian

Người đọc nhận ra không ngờ một chủ đề tưởng rất hành chính như "họ và tên" lại có rất nhiều câu chuyện lịch sử xã hội thú vị xung quanh.

Như chuyện vua Minh Mạng có tới 142 người con, 1.168 cháu nội, làm sao đặt tên các con, các cháu mà chỉ cần nghe tên có thể phân biệt được thế, thứ trong nhà, hiểu được ngay người ấy thuộc dòng nào, nhận "trợ cấp" (bổng lộc) bao nhiêu từ triều đình…

Vua Minh Mạng cũng là người phá vỡ truyền thống đặt tên con gái trong hoàng tộc là Ngọc hay đệm Ngọc. Ba con gái đầu của ông vẫn đặt tên là Ngọc hoặc bộ Ngọc.

Từ cô thứ tư ông đặt tên theo lối hai chữ rất đẹp. Ông đặt tên các con gái đều dùng những mỹ từ về phẩm hạnh của người phụ nữ như Trinh, Đoan, Thục…

Tới vua Thiệu Trị, Tự Đức, các con gái được đặt tên rất mỹ miều như Tố Uyên, Tuy Tịnh, Thanh Đề, Trang Ly, Đoan Cẩn…

Cách đặt tên này ban đầu chỉ có trong cung rồi lan đến các gia đình quý tộc, quan lại.

Họ cũng bắt đầu đặt tên con gái là tên hai chữ rất đẹp như Mộng Điệp (bà Bùi Mộng Điệp, thứ phi của vua Bảo Đại), Kiều Ân (Vương Kiều Ân, nữ sĩ Anh Thơ của phong trào Thơ mới), Kim Ngọc (Vi Kim Ngọc, con gái Tổng đốc Hà Đông Vi Văn Định)…

Lại nói về truyền thống đặt tên con gái là Ngọc hoặc đệm Ngọc. Trước đây tên phụ nữ tuyệt đại đa số chỉ gồm họ + Thị + tên. Nhưng bắt đầu từ thế kỷ 16, trong cung đình có tên Ngọc hoặc đệm Ngọc như Ngọc Dung, Ngọc Liên…

Một thời gian, từ "Ngọc" từ cung đình cũng lan tỏa trong dân gian. Đặc biệt là giai đoạn tồn tại nhiều bè phái tranh giành quyền lực. Một tấm bia niên đại 1627 ghi một nhà có 50 người thì 25 nữ giới có đệm "Ngọc". Ông Trần Quang Đức gọi là hiện tượng "Ngọc hóa trong dân gian".

Vì sao họ Nguyễn lại đông đảo như vậy?

Theo ông Trần Quang Đức, tất cả các dân tộc ban đầu chỉ có tên, không có họ. Người Việt từ thời Hai Bà Trưng mới bắt đầu có họ. Hai Bà Trưng tên là bà Trắc và bà Nhị. Ban đầu chưa có họ Trưng. Khi lên ngôi hai bà mới đặt ra họ Trưng.

Khảo cứu các tướng lĩnh của Hai Bà Trưng được thờ ở các đền phía Bắc đều không có họ. Câu hỏi đặt ra là Hai Bà Trưng khi đặt ra họ Trưng có dụng ý gì không? Trung Quốc gần như không có họ Trưng.

Một cuốn khảo cứu giàu chất văn chương

Theo TS Phạm Văn Ánh (Viện Văn học), cuốn sách của Trần Quang Đức giúp người đọc hiểu câu chuyện đặt tên trong lịch sử nhưng cũng giúp ta quy chiếu ra những vấn đề của lịch sử, văn hóa, xã hội qua các giai đoạn khác nhau.

Đọc sử từ những cuốn sách có cách tiếp cận vi lịch sử như vậy thú vị hơn nhiều so với việc đọc những bộ sử lớn mang tính bao quát.

Còn biên tập viên Nguyễn Hoàng Diệu Thủy thì chia sẻ khác với Ngàn năm áo mũ, ở cuốn Họ và tên - Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt, Trần Quang Đức để vào trong đó nhiều cảm xúc văn chương qua vai trò một người kể chuyện duyên dáng với nhiều suy tư triết học.

Tin từ tác giả cho biết sau 10 ngày phát hành, 3.000 ấn bản đã đến tay bạn đọc trên khắp cả nước. Nhã Nam đang khẩn trương tái bản tác phẩm.

Đi tìm ngàn năm áo mũ

TT - Đúng như tên gọi Ngàn năm áo mũ, công trình nghiên cứu là cuốn sách dày gần 400 trang mô tả sinh động về trang phục của người Việt trong gần 1.000 năm từ triều Lý đến triều Nguyễn (1009-1945).