Vùng quê Sa Huỳnh (Quảng Ngãi) có nhiều cảnh đẹp cùng những sản vật nức tiếng. Trong đó, nếp ngự Sa Huỳnh được nhiều người ưa chuộng dùng để chế biến món ngon trong các dịp đoàn viên.

Góp hương vị cho Tết nồng nàn

Tháng chạp, làng quê rộn ràng đón Tết. Nhiều người mua nếp ngự Sa Huỳnh làm bánh nổ, bánh mứt, gói bánh tét, ủ cơm rượu hay nấu xôi chè cúng tổ tiên và thưởng thức mấy ngày Tết.

Những phụ nữ cho nếp vào chảo rang trên lửa củi bập bùng. Nếp vàng nổ giòn bung ra những hạt trắng tinh như đóa bạch mai thơm ngát. Họ nhanh tay giần, sàng, nhặt vỏ trấu lẫn trong nếp nổ rồi cho vào bao ni lông ủ ấm để giữ hương thơm.

Sau đó, họ đập giập gừng tươi, xắt nhuyễn và cho vào nồi bắc lên bếp sên với đường đến khi sánh đặc bốc mùi thơm. 

Rồi họ cho vào khuôn gỗ và dùng vồ đóng đều tay để bánh đủ độ kết dính lúc cắt lát, nhưng cũng không quá cứng khi thưởng thức.

Bánh nổ làm từ nếp ngự Sa Huỳnh mộc mạc nằm cạnh các loại bánh, mứt dâng cúng tổ tiên. Mùi thơm của bánh quyện với khói hương cho không khí ngày Tết thêm thiêng liêng. Loại bánh này là món ăn quen thuộc của nhiều gia đình, níu bước chân những người con tha hương trở về xứ sở vui Tết đoàn viên.

Và đặc biệt nhất, bánh tét nếp ngự Sa Huỳnh ăn với dưa món không thể thiếu trong mấy ngày Tết. Nếp vàng qua máy xay xát bóc lớp vỏ trấu và chà sạch màng cám thành những hạt trắng tinh trông thật đẹp mắt.

Các bà các cô vo sạch nếp rồi để cho ráo nước trước khi gói bánh. Họ cắt lá chuối nơi góc vườn rồi trải ra nia đan bằng tre phơi sơ trong nắng hanh vàng. Còn đậu xanh xay giập, loại bỏ vỏ rồi nấu chín để làm nhân...

Đêm xuân, gia đình quây quần bên bếp lửa bập bùng. Nồi bánh tét sôi sùng sục ấm nồng. Gần sáng, mẹ vớt bánh khi con trẻ chìm trong giấc ngủ mơ màng trên chiếc giường đặt cạnh bếp.

Sau khi cúng tất niên, cả nhà quây quần thưởng thức món ngon, tiếng cười nói rộn ràng. Bánh dẻo thơm, phảng phất mùi nắng gió đồng quê. Dưa món giòn, đủ đầy mặn ngọt lẫn chua cay cho bánh thêm đậm đà.

Xứng danh nếp ngon tiến vua

Cư dân Sa Huỳnh lưu truyền giai thoại ly kỳ về loại nếp trồng trên vùng quê làm say đắm lòng người. Chuyện kể rằng thuở trước có vị vua cùng đoàn tùy tùng đi kinh lý khắp đất nước.

Khi đến Sa Huỳnh, vua ban lệnh dừng xa giá để thưởng ngoạn khung cảnh trời nước bao la, núi non kỳ vĩ.

Những bô lão ở Sa Huỳnh cung kính dâng lễ vật là bánh tét và xôi nấu từ loại nếp họ nhọc công chăm bón qua bao ngày mưa nắng.

Bánh và xôi ngan ngát hương thơm, dẻo ngon khiến vua ngỡ ngàng, ban thưởng cho các bô lão rồi ban bánh và xôi cho các quan hầu cận cùng ăn trong bầu không khí nặng nghĩa quân thần.

Khi về đến hoàng cung, vua ban thánh chỉ lệnh cho vị quan trấn nhậm nơi đây hàng năm phải tiến cống loại nếp dẻo và thơm ngon đặc trưng so với những nơi khác. Từ đó, loại nếp thơm ngon vua từng thưởng thức mang tên nếp ngự Sa Huỳnh.

Vùng đất này có những cánh đồng nhỏ nằm giữa núi đồi và biển cả bao la. Mưa lũ cuốn trôi lượng mùn đất nâu xám từ núi cao bồi đắp, phủ lên bề mặt lớp cát vàng. Gió từ khơi xa thổi vào bờ bị chặn bởi những ngọn núi phía tây, quẩn quanh trên khắp ruộng đồng.

Nắng lắm mưa nhiều cùng bốn mùa lộng gió tạo nên tiểu vùng khí hậu đặc trưng, phù hợp với loại nếp bao đời nức tiếng gần xa. Đầu đông, dân làng sạ nếp trên những thửa ruộng bên chân núi, nằm cạnh biển rì rầm sóng vỗ.

Chừng ba tháng sau, nếp làm đòng (đứng cái), hương thơm lan tỏa trong gió xuân se lạnh. Khi nếp trổ bông thì cánh đồng thơm ngát, gió đưa hương vào tận trong làng. Những bông nếp trĩu hạt rạng ngời trong mắt nông dân.

Thân cây lúa nếp hút dưỡng chất từ đất và hấp thu tinh khí của trời tạo nên hạt nếp no tròn, lớn hơn hẳn những loại khác. Nông dân í ới gọi nhau ra đồng gặt những bông nếp vàng mơ đong đưa trước gió. Nếp gặt gánh về nhà vẫn ngan ngát hương thơm.

"Mở nắp nồi xôi nếp ngự vừa nấu chín bốc mùi thơm phức là muốn ăn liền. Xôi dẻo ngon và mùi thơm dễ chịu lắm. Nhiều người mang giống nếp ở đây đến trồng nơi khác nhưng không thơm ngon bằng...", ông Nguyễn Thanh Xuân (67 tuổi, ở phường Sa Huỳnh, Quảng Ngãi) tâm sự.

Còn bà hàng xóm Nguyễn Thị Thu thì vui vẻ góp chuyện: "Tôi vừa xay bao nếp để làm bánh tét và ủ cơm rượu dâng cúng tổ tiên và mời bà con đến chúc Tết cùng ăn chung vui. Ngày xuân không thể thiếu những món làm từ nếp ngự chú à".

Ông Xuân, bà Thu cũng như bao nông dân Sa Huỳnh bảo quản giống nếp quý để gieo trồng cho mùa sau khá công phu. Họ chọn những bông nếp trĩu hạt tròn mẩy với sợi râu trên đầu rồi buộc thành bó treo ngược nơi thoáng mát.

Bên trên mỗi bó giống gắn chiếc nón lá cũ ngăn lũ chuột vì "chúng rất thích ăn loại nếp dẻo thơm đến vua quan cũng thèm".

Trước ngày xuống giống, họ cẩn thận tuốt từng bông, lựa những hạt đạt yêu cầu ngâm trong nước ấm rồi ủ cho mầm trắng vươn ra khỏi lớp vỏ vàng. Những mầm cây tươi non được rải đều trên thửa ruộng cày bừa tơi nhuyễn, rễ bám vào đất như trẻ thơ ôm bầu vú mẹ.

Sau bao ngày nhọc nhằn, người nông dân đón những hạt nếp thơm với niềm vui rộn rã. Mùa nối tiếp mùa đi qua tháng năm mưa nắng cùng sương gió.

Những hạt nếp vừa khô vỏ được thương lái thu mua với giá cao gần gấp ba lần so với lúa sản xuất đại trà. Nếp cho năng suất thấp nên khi cuộc sống còn khó khăn người dân Sa Huỳnh chỉ trồng trên diện tích nhỏ, chủ yếu lưu giữ nguồn giống quý và chế biến món ăn dâng cúng tổ tiên.

Những hạt nếp sau khi gặt về được cho vào lu sành cất kỹ để tránh bị chuột ăn và chống ẩm mốc.

Vào dịp Tết hay ngày giỗ, họ mang ra xay giã rồi nấu xôi hay làm các loại bánh thành kính dâng lên ban thờ tổ tiên. Món ăn chế biến từ nếp ngự Sa Huỳnh luôn được ưu ái trong bữa cơm đoàn viên sau bao ngày xa cách, là món ăn con cháu dâng mời bậc cao niên để tỏ lòng hiếu nghĩa.

Ngày nay, nhiều người ưa thưởng thức món ngon tìm mua nếp ngự Sa Huỳnh nên diện tích canh tác mở rộng so với trước. Những cánh đồng nếp vàng ven biển ngát hương níu chân lữ khách.

Chiếc xe đạp chở mùa xuân len lỏi giữa phố phường Hà Nội

Chiếc xe đạp cũ kỹ nghiêng mình bên vỉa hè, chở theo những cành đào giản dị mà dịu dàng, như thể đang mang cả mùa xuân len lỏi giữa từng con ngõ nhỏ quen thuộc của phố phường Hà Nội.