Để hiểu thêm góc nhìn chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn trong bối cảnh xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM, Tuổi Trẻ đã trao đổi với ông Nguyễn Hồng Quân - Viện trưởng Viện nghiên cứu phát triển kinh tế tuần hoàn Đại học Quốc gia TP.HCM.

TP.HCM cần một Luật Đô thị đặc biệt

Ông Quân cho biết TP.HCM đang ở thời điểm cần một bước nhảy mới, vừa tiếp tục là đầu tàu kinh tế, đóng góp lớn vào GRDP và thu ngân sách cả nước vừa trở thành trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo và siêu đô thị có sức cạnh tranh khu vực.

Để làm được điều đó không chỉ cần chiến lược phát triển mà còn cần một "bộ khung thể chế may đo riêng", một luật đặc thù cho TP.HCM đủ khác biệt để tháo gỡ điểm nghẽn và đủ linh hoạt để thử nghiệm các mô hình phát triển mới, trong đó có chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn.

Nhìn ra thế giới, nhiều siêu đô thị như Thượng Hải, Thâm Quyến, Singapore, Seoul, Dubai hay Tokyo đều có cơ chế pháp lý riêng, đi trước luật chung của quốc gia. Các thành phố này được trao quyền cao hơn về quy hoạch, đất đai, tài chính và phân cấp quản trị.

Đồng thời họ có các "khu vực đặc biệt" với quy định riêng để thử nghiệm chính sách mới trước khi nhân rộng. Điểm chung là quốc gia coi các thành phố này như "phòng thí nghiệm thể chế", cho phép đi trước một bước trên nền tảng kiểm soát rủi ro và cơ chế giải trình rõ ràng.

Nếu nhìn vào thực tế phát triển của TP.HCM, có thể thấy còn một số điểm nghẽn khá rõ. Thứ nhất là quy hoạch và không gian phát triển còn chậm. Trong đó có hạ tầng giao thông, chống ngập, không gian ngầm... chưa theo kịp nhu cầu, làm tăng chi phí và giảm sức hấp dẫn đầu tư.

Thứ hai là hạ tầng và liên kết vùng. Kết nối với cảng biển, sân bay, các tỉnh vùng Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ còn hạn chế. Chi phí logistics và chi phí thời gian cao, trong khi thành phố chưa có đủ công cụ pháp lý để điều phối vùng một cách thực chất.

Thứ ba là phân bổ nguồn lực và tài chính. Hạn mức vay, cơ chế ngân sách, quy định đầu tư công, PPP còn nhiều ràng buộc. Khu vực tư nhân và FDI chưa được khuyến khích đủ mạnh cho các mô hình xanh và tuần hoàn.

Thứ tư là khoa học công nghệ, dữ liệu và quản trị. Thành phố còn thiếu hạ tầng dữ liệu, thiếu cơ chế cho một môi trường thử nghiệm chuyên nghiệp, các hoạt động mang tính hệ thống nhằm tìm kiếm kiến thức mới... để thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới, bộ máy quản trị cũng chưa được thiết kế theo logic của một siêu đô thị xanh, tuần hoàn và số.

Luật Đô thị đặc biệt cần dành một chương cho Trung tâm tài chính quốc tế TP.HCM, cho phép áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế, vận hành sàn trái phiếu xanh, tín chỉ carbon và các sản phẩm tài chính gắn với năng lượng, tài nguyên, khí hậu.

Thành phố cũng cần được trao quyền cao hơn trong lựa chọn nhà đầu tư chiến lược trong các lĩnh vực xanh, tuần hoàn và công nghệ cao.

Ông NGUYỄN HỒNG QUÂN

Nên ưu tiên những chính sách nào?

Theo ông Quân, có các nhóm chính sách cần được Luật Đô thị đặc biệt ưu tiên. Đầu tiên là tạo không gian thử nghiệm các mô hình kinh tế tuần hoàn. Luật cần cho phép TP.HCM xác lập một số khu, cụm công nghiệp, khu công nghệ cao, khu logistics hoặc khu đô thị làm "khu tuần hoàn thí điểm", với quy định riêng về đất đai, hạ tầng, môi trường và tài chính. 

Tại đây chúng ta có thể triển khai các mô hình cộng sinh công nghiệp, đô thị tuần hoàn về chất thải, nước và năng lượng, thí điểm cơ chế phí rác theo lượng thải, thị trường vật liệu thứ cấp, tín chỉ carbon đô thị, PPP xử lý và tái chế, các giải pháp dựa vào thiên nhiên để chống ngập, giảm ô nhiễm.

Doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực tư nhân, khởi nghiệp và doanh nghiệp công nghệ cần được hưởng các gói ưu đãi tích hợp cho dự án tuần hoàn như ưu đãi thuế, đất đai, tín dụng và thủ tục một cửa. Đồng thời, được khuyến khích liên kết với khu vực FDI trong chuỗi giá trị tuần hoàn. Hệ sinh thái khoa học công nghệ cần có quỹ đầu tư mạo hiểm nhà nước và tư nhân cho các dự án xanh.

Ưu đãi thuế cho hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ mới cũng là chính sách cần ưu tiên. Cụ thể hơn, cộng đồng dân cư cần được tham gia và hưởng lợi từ các mô hình tuần hoàn tại khu phố, chung cư như phân loại rác tại nguồn, điện mặt trời mái nhà, giao thông thân thiện và không gian xanh.

Một nhóm chính sách quan trọng khác là thúc đẩy liên kết vùng như một không gian tuần hoàn mở. 

Luật nên xác lập rõ vai trò hạt nhân của TP.HCM ở Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ, cho phép thành phố chủ trì các dự án liên vùng về xử lý tái chế chất thải, phát triển khu công nghiệp dịch vụ tuần hoàn vùng và xây dựng chuỗi giá trị nông sản - công nghiệp - dịch vụ. TP.HCM cần có thiết chế điều phối vùng được luật hóa, trong đó TP.HCM giữ vai trò trung tâm trong các vấn đề quy hoạch, hạ tầng, môi trường và kinh tế.

Chủ tịch Quốc hội: Việc sửa Luật Thủ đô là tiền đề để TP.HCM xây dựng Luật Đô thị đặc biệt

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho hay việc sửa đổi Luật Thủ đô cũng là tiền đề để xây dựng Luật Đô thị đặc biệt.