"Em muốn học truyền thông nhưng bố mẹ muốn em theo lĩnh vực công nghệ vì cho rằng con trai học ngành công nghệ tốt hơn nên em vẫn phải ưu tiên chọn ngành công nghệ thông tin", bạn Thành, một học sinh lớp 12 tại Phú Thọ, chia sẻ như vậy tại Chương trình tư vấn tuyển sinh - hướng nghiệp 2026 do báo Tuổi Trẻ tổ chức tại đây. Mà những chia sẻ tương tự vậy không thiếu tại mỗi chương trình ở những địa phương khác nhau.

Từ chọn nghề theo số đông đến ý chí cá nhân

Cô Nguyễn Thị Nhiếp, Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Chu Văn An (Hà Nội), nói việc thăm dò định hướng nghề nghiệp của học sinh không chỉ thực hiện ở năm lớp 10 mà qua mỗi năm, trường đều tổ chức lấy ý kiến của học sinh và so sánh xem thay đổi thế nào. 

Trong các buổi họp cha mẹ học sinh, nhà trường cung cấp thông tin về quy định tuyển sinh, đề án tuyển sinh của các nhóm trường để cha mẹ cùng đồng hành với các con trong việc định hướng nghề nghiệp cũng như có kế hoạch cụ thể cho việc chuẩn bị xét tuyển.

Theo cô Nhiếp, việc khó chọn trường không chỉ diễn ra với học sinh có lực học chưa tốt mà với cả những học sinh giỏi đều ở các môn. Với lực học tốt, nhiều bạn có thể đăng ký vào bất cứ nhóm trường nào nhưng cũng vì thế mà các bạn dễ lạc lối, hoang mang vì "chưa biết chọn ngả nào"!

Cô Nguyễn Thị Thu Anh, nguyên Hiệu trưởng Trường THCS&THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội), kể câu chuyện về một học sinh rất giỏi của trường mình. Cô kể bạn này học xuất sắc đều các môn học, có thể đăng ký và trúng tuyển vào nhiều trường tốp đầu ở các lĩnh vực như công nghệ, kinh tế, nhân văn. 

Bạn đã chọn một trường hàng đầu của khối kinh tế chỉ vì tâm lý trường "hot" như suy nghĩ của nhiều học sinh khác và trường này là mong ước của nhiều học sinh cũng là niềm tự hào của nhiều sinh viên, nhiều phụ huynh. Tuy nhiên bạn ấy đã quên một yếu tố quan trọng là tính phù hợp. 

"Sau vài năm gặp lại, tôi mới biết em đã tốt nghiệp nhưng không theo nghề đã học mà chọn một công việc khác hẳn và thấy hạnh phúc với công việc đó. Em nói nếu không bị cuốn theo tâm lý đám đông có lẽ đã bắt đầu lối đi khác sớm hơn, không lãng phí thời gian, công sức học một nghề mà không thấy phù hợp, thú vị", cô Thu Anh kể.

Cô Kim Anh, giáo viên Trường THPT Phan Huy Chú (Hà Nội), cho rằng việc chọn nghề theo số đông hoặc gợi ý của cha mẹ khá phổ biến. Theo số đông, các bạn thường chọn nghề có tên gọi dễ hiểu, dễ gây tò mò hay có tính xu hướng như liên quan tới trí tuệ nhân tạo, công nghệ, truyền thông...

Nhiều bạn còn chọn nghề liên quan đến người nổi tiếng hay đơn thuần chỉ chọn vì trường "hot", thuộc tốp cao trong các lĩnh vực. Số khác lại chọn theo cha mẹ vì có truyền thống gia đình và lựa chọn này có cơ sở hơn vì cha mẹ hiểu tố chất của con phù hợp với lĩnh vực nào cũng như hiểu lĩnh vực nghề nghiệp mà mình đã hoặc đang làm việc trong đó. Nhưng thực tế đã có những trường hợp phụ huynh cũng sai.

Chọn ngành trước chọn trường

PGS.TS Vũ Thị Hiền, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Ngoại thương, nhắn nhủ với những học sinh thời điểm này "chưa biết chọn nghề thế nào" bằng một trình tự: chọn lĩnh vực trước rồi chọn ngành và sau cùng mới chọn trường.

Theo cô Hiền, nếu chưa chắc chắn hướng đi, các bạn có thể lựa chọn vài ba lĩnh vực để tìm hiểu. Trong mỗi lĩnh vực sẽ ghi chú ba ngành xếp theo thứ tự ưu tiên ngành mong muốn nhất (ước mơ), ngành vừa sức nhất (phù hợp với năng lực, tố chất, điều kiện tài chính) và ngành chắc chắn (chắc chắn đậu).

Sau khi chọn ngành xong mới chọn trường. Và mỗi ngành cũng có thể chọn ba trường theo thứ tự mơ ước, vừa sức, chắc chắn. Sau khi lập được danh sách này, các bạn có khả năng nhìn rõ hơn hướng đi của mình để tiếp tục tìm hiểu sâu rồi lọc lại danh mục nguyện vọng đảm bảo đúng số lượng tối đa được đăng ký, xếp ưu tiên từ cao xuống thấp.

"Khi có danh mục nguyện vọng, các bạn tiếp tục tìm hiểu đề án tuyển sinh của các trường, chuẩn bị để đáp ứng các tiêu chí trong tuyển sinh theo phương thức, tổ hợp xét tuyển của các trường", cô Hiền tư vấn.

Nhiều chuyên gia hướng nghiệp vẫn khuyên học sinh nên kiên định với ước mơ, lĩnh vực nghề nghiệp mình say mê hoặc thấy phù hợp với tố chất. Vì các bạn chỉ có thể thành công và thấy hạnh phúc khi nghề nghiệp mang lại ý nghĩa, sự thú vị.

Thế nên những dự đoán như cơ hội nghề nghiệp, mức lương cao sẽ chỉ mang tính tương đối và đôi khi không chính xác ở mỗi thời điểm khác nhau, với từng cá nhân khác nhau. Vì sự nỗ lực, năng lực và cống hiến với nghề của mỗi người mới là thứ bảo đảm vị trí, mức lương, sự thành công và hạnh phúc.

Doanh nghiệp chọn 'ít nhưng chất', trường học tăng đào tạo thực hành

Thị trường tuyển dụng trong năm 2025-2026 chuyển sang mô hình tinh gọn, đề cao năng lực thực chiến và kỹ năng số thay vì bằng cấp. Trí tuệ nhân tạo (AI), sản xuất xanh và yêu cầu kinh nghiệm thực tế khiến tiêu chuẩn tuyển dụng thay đổi nhanh chóng.