Trước áp lực đó, trường đại học và cao đẳng buộc phải điều chỉnh chương trình, đầu tư công nghệ và gắn chặt hơn với doanh nghiệp.

Kỹ năng chuyên môn, kinh nghiệm thực tế

Mới đây, báo cáo Thị trường tuyển dụng 2025-2026 của TopCV cho thấy thị trường lao động Việt Nam đang bước vào giai đoạn "tinh gọn - chọn lọc - thực dụng" hơn bao giờ hết. Sau thời kỳ phục hồi hậu đại dịch và tăng trưởng mạnh giai đoạn 2022-2023, doanh nghiệp hiện không còn ưu tiên mở rộng quy mô ồ ạt mà chuyển sang tối ưu hiệu suất.

Tuyển dụng vì thế giảm tính đại trà, thay bằng chiến lược "ít nhưng chất lượng cao". Kỹ năng chuyên môn phù hợp và kinh nghiệm thực tế được doanh nghiệp đặt lên hàng đầu, trong đó nhiều doanh nghiệp yêu cầu ứng viên chứng minh thành tựu hoặc dự án cụ thể thay vì chỉ dựa vào bằng cấp.

Trong khảo sát của TopCV, các chuyên gia nhấn mạnh AI đã đi vào giai đoạn triển khai thực tế chứ không còn dừng ở khẩu hiệu chiến lược. Khoảng 40% doanh nghiệp xem AI là hướng phát triển quan trọng, hơn một nửa ưu tiên đào tạo nhân viên sử dụng AI và trên 30% đã tích hợp AI vào quy trình làm việc.

Tuy nhiên kỹ năng AI hiện mới là "lợi thế cạnh tranh" chứ chưa thành tiêu chí bắt buộc. Điều này phản ánh thị trường đang ở pha chuyển tiếp: công nghệ đã hiện diện nhưng chuẩn đánh giá năng lực AI vẫn đang định hình. Với người lao động, đây vừa là cơ hội vừa là áp lực tái đào tạo.

Trường học nhanh chóng thích ứng

PGS.TS Nguyễn Thanh Phương, Trưởng ngành quản trị doanh nghiệp và công nghệ Trường đại học Nguyễn Tất Thành, cho rằng ngay cả nhiều doanh nghiệp cũng đang ở trạng thái "vừa làm vừa dò đường" trước làn sóng chuyển đổi số. Sức ép từ thị trường, từ cạnh tranh toàn cầu và từ chính yêu cầu tối ưu hiệu suất buộc doanh nghiệp phải thay đổi mô hình vận hành và tư duy quản trị.

"Xu hướng chắc chắn là số hóa và công nghệ nhưng không phải ngành nghề nào cũng đã sẵn sàng làm chủ hoàn toàn", ông Phương nhận định.

Ông Phương cho rằng môi trường đại học cũng chịu áp lực thay đổi tương tự. Công nghệ mới len vào hầu hết lĩnh vực, từ sức khỏe, kinh doanh đến khoa học xã hội khiến nội dung giảng dạy không thể đứng ngoài cuộc. Đồng nghĩa giảng viên cũng phải học hỏi, cập nhật công cụ và phương pháp mới để không tụt hậu so với thực tiễn.

"Giảng viên sẽ không thể chỉ dạy kiến thức chuyên môn mà còn trang bị cho sinh viên năng lực khai thác các nguồn giáo dục mở, tự học và phát triển bản thân", ông nói.

Ở khối giáo dục nghề nghiệp, ThS Đặng Minh Sự cho rằng bên cạnh cập nhật công nghệ, nhiều doanh nghiệp ngày càng quan tâm đến "kỹ năng xanh" - hiểu biết về kinh tế tuần hoàn, sản xuất bền vững, giảm phát thải - đặc biệt trong các ngành xuất khẩu. 

Bên cạnh đó là tư duy phân tích và sáng tạo, khả năng nhìn nhận vấn đề đa chiều thay vì chỉ làm theo hướng dẫn có sẵn.

"Hơn 60% nhu cầu tuyển dụng hiện tập trung vào nhóm có 3-5 năm kinh nghiệm, vì doanh nghiệp muốn giảm chi phí đào tạo lại. Điều này tạo sức ép rất lớn lên hệ thống đào tạo", ông phân tích.

Đánh giá về các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, ông Sự cho rằng có sự phân hóa rõ rệt. Nhiều trường đã triển khai mô hình "một chương trình - hai địa điểm", tăng thời lượng thực hành tại doanh nghiệp, giúp khoảng 80% sinh viên có việc làm ngay sau tốt nghiệp. 

Tuy nhiên khoảng cách vẫn tồn tại. Thị trường đang dư thừa lao động phổ thông nhưng lại thiếu kỹ thuật viên chất lượng cao ở các lĩnh vực như bán dẫn, cơ điện tử, logistics và AI. Khoảng 25-30% doanh nghiệp vẫn phải đào tạo lại do công nghệ trong nhà trường chưa theo kịp thực tế sản xuất.

ThS Thân Thanh Thanh, Phó hiệu trưởng Trường cao đẳng Công nghệ cao Đồng An (TP.HCM), cũng nhận thấy nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu quan tâm đến tay nghề thuần túy thì nay họ đặt nặng khả năng thích ứng công nghệ, kỹ năng số và tác phong công nghiệp. 

Kỹ năng số cơ bản như sử dụng phần mềm quản lý, thao tác trên hệ thống điều khiển tự động hay đọc bản vẽ kỹ thuật số đang trở thành yêu cầu phổ biến, kể cả với các ngành cơ khí, điện - điện tử hay logistics. Cùng với đó là yêu cầu về kỷ luật lao động, tinh thần trách nhiệm và khả năng làm việc nhóm trong môi trường chuẩn công nghiệp.

Trước những thay đổi này, bà cho rằng một trong những giải pháp là cập nhật chương trình theo hướng tăng thời lượng thực hành tại doanh nghiệp, tích hợp kỹ năng số vào từng học phần và mời kỹ sư, quản lý sản xuất tham gia giảng dạy chuyên đề. 

Ngoài ra nhiều trường cũng chú trọng rèn tác phong công nghiệp ngay từ năm nhất và đẩy mạnh hợp tác với doanh nghiệp để sinh viên được thực tập sớm, tiếp cận thiết bị hiện đại.

"Vấn đề cốt lõi là giúp sinh viên có đủ năng lực thích ứng và phát triển lâu dài", bà nói.

Không chỉ riêng tại Việt Nam

Nhiều đại học tại Indonesia cũng đang nỗ lực trang bị cho sinh viên kiến thức và kỹ năng phù hợp trước những yêu cầu ngày càng thay đổi của doanh nghiệp. Tại khoa kỹ thuật Universitas Tarumanagara, TS Wilson Kosasih - trưởng khoa - chia sẻ với Tuổi Trẻ một cách làm để thu hẹp khoảng cách công nghệ giữa giảng đường và nhà máy.

Một trong số đó là duy trì chu kỳ đầu tư, nâng cấp máy móc khoảng 3-5 năm một lần để tránh tình trạng sinh viên học trên thiết bị lạc hậu so với thực tế sản xuất. Gần đây khoa đã đầu tư các dàn máy cơ khí hiện đại trị giá hàng chục đến trăm ngàn USD.

Trước mỗi quyết định mua sắm, nhà trường đều tham khảo ý kiến doanh nghiệp về xu hướng công nghệ mới, tiêu chuẩn kỹ thuật và hệ thống đang được sử dụng trong nhà máy.

Đáng chú ý, các thiết bị này không dừng lại ở phục vụ giảng dạy mà còn được sử dụng để nhận gia công, triển khai dự án cho doanh nghiệp bên ngoài.

Doanh nghiệp ngày càng muốn sinh viên ra trường biết cách… hỏi

Nhà tuyển dụng kỳ vọng sinh viên sẽ 'làm sếp' nhiều AI khi ra trường nhờ nắm chắc kỹ năng đặt câu hỏi.