Trò chuyện với Báo điện tử Tuổi Trẻ, TS Lê Vũ Trường Giang, giảng viên khoa lịch sử, Trường đại học Khoa học (Đại học Huế) cho rằng việc quy định tổ chức lễ tang không quá 72 giờ là một cuộc "chuyển dịch tự thân đầy tinh tế", cần thời gian và sự đồng thuận của người dân.

Vì sao người Huế còn dè dặt chuyện tổ chức lễ tang không quá 72 giờ?

Theo TS Lê Vũ Trường Giang, chuyện tang sự ở Huế mang một sắc thái riêng biệt, khó lẫn với các vùng miền khác. Trong khi nhiều nơi tổ chức tang lễ chỉ gói gọn trong 24 - 48 giờ, người Huế bất kể giàu nghèo vẫn có xu hướng kéo dài nghi thức tiễn đưa người thân.

Dưới góc nhìn văn hóa bản địa, việc đưa người quá cố ra nghĩa trang một cách chóng vánh dễ bị xem là thiếu tình, thiếu nghĩa, thậm chí là bất kính với bậc sinh thành.

Ông phân tích, cội rễ của tập tục này bắt nguồn từ nhiều tầng lịch sử chồng xếp lên nhau. Trước hết là ảnh hưởng sâu đậm của Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo và các tín ngưỡng dân gian, khiến tang lễ phải tuân thủ một chuỗi điển lễ tỉ mỉ, chịu chi phối của thời gian học, phong thủy và sự tham vấn của các bậc cao niên, thầy địa, thầy cúng.

Kế đến, là dấu ấn của một kinh kỳ từng là trung tâm chính trị - văn hóa của triều đại phong kiến cuối cùng, nơi tục quàn linh cữu dài ngày trong cung đình dần thẩm thấu vào đời sống dân gian, trở thành một chuẩn mực danh dự mà người dân tự nguyện noi theo để tránh tiếng chê bai sơ sài.

Đặc biệt, TS Giang nhấn mạnh vai trò của "văn hóa trợ tang" - khi đám tang không còn là việc riêng của một gia đình, mà trở thành sự kiện chung của cả dòng tộc, xóm giềng.

Khoảng thời gian kéo dài là "không gian xã hội" cần thiết để lối sống tối lửa tắt đèn có nhau được thực hành, để việc phúng điếu. Việc này, vốn mang bản chất là một cơ chế trợ giúp tài chính, kịp thời san sẻ gánh nặng chi phí ma chay, xây cất lăng mộ cho gia chủ.

"Xét về mặt khoa học, tập tục này tồn tại tính hai mặt: vừa bảo lưu mạch nguồn di sản, đề cao đạo hiếu, thắt chặt tình đoàn kết xã hội, nhưng đồng thời cũng gây tổn hao lớn về kinh tế và sức khỏe cho người sống", TS Giang nói, đồng thời khẳng định bản thân ủng hộ quy định đám tang không quá 72 giờ.

Tuy nhiên theo ông, nếu thiếu khảo sát thực tế và chế tài cụ thể, quy định này sẽ khó thẩm thấu vào đời sống một cách bền vững, bởi giữa tư duy quản lý hành chính hiện đại và quán tính văn hóa lâu đời của đất cố đô vẫn còn một độ vênh nhất định.

Gỡ khó từ gốc rễ

TS Lê Vũ Trường Giang gợi mở ba hướng giải quyết từ chính gốc rễ của vấn đề. Đầu tiên, cần thay đổi nhận thức cộng đồng: đạo hiếu và sự trang nghiêm không đồng nhất với thời gian quàn linh cữu, mà nằm ở sự chu toàn trong tâm tưởng và tính chuẩn mực của nghi thức.

Thứ hai, cần linh hoạt hóa vai trò của giới thầy phong thủy, những người trực tiếp quyết định "giờ tốt, ngày lành" cho tang lễ, để họ tư vấn phương án hóa giải giờ xung khắc ngay trong khung 72 giờ, thay vì kéo dài thời gian chờ đợi.

Cuối cùng, có thể giữ trọn các nghi thức cốt lõi nhưng thu hẹp khoảng cách giữa các khóa lễ, thực hiện liên tục và cô đọng hơn, để nghi lễ vẫn trang nghiêm mà không rườm rà.

Nhìn ở tầm vóc rộng hơn, TS Giang cho rằng quy định 72 giờ ra đời khi Huế vừa trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ năm 2025, một cột mốc đòi hỏi nếp sống đô thị văn minh, duy lý hơn.

Quy định này, theo ông, chính là chất xúc tác thúc đẩy Huế dần chuyển sang nếp ma chay gọn gàng như nhiều tỉnh, thành khác, đồng thời tháo gỡ hai điểm nghẽn tồn tại lâu nay: sự lệ thuộc vào giờ giấc tâm linh và áp lực của chuyện phúng điếu, trợ tang.

Để tiến trình thay đổi này thấu tình đạt lý, ông đề xuất chính quyền các cấp cần vận động dựa trên ba triết lý văn hóa: "Nhân bản hướng sinh" - hướng cộng đồng đến việc vẹn toàn cho cả người sống lẫn người mất; "Lễ cốt ở tâm, nghi biến thông theo thời" - tối ưu nghi lễ trong giới hạn thời gian mới mà vẫn giữ trọn cái gốc của đạo hiếu và "Vận động từ gốc rễ thiết chế" - đối thoại trực tiếp với các tộc trưởng, thầy coi ngày giờ ngay từ cấp cơ sở.

"Bản sắc cố đô không mất đi khi đám tang ngắn lại, nếu người Huế biết cách giữ gìn sự trang nghiêm trong cốt lõi nghi lễ, cân bằng giữa phong tục văn hóa và cuộc sống hiện đại", TS Lê Vũ Trường Giang kết luận.

Huế quy định thời gian tổ chức lễ tang không quá 72 giờ

Huế yêu cầu lễ tang trên địa bàn không được tổ chức quá 72 giờ, khác với trước đây rất nhiều nhằm thay đổi nếp sống văn minh đô thị.