Lấy ý kiến trẻ em khi xây dựng chính sách: Cần làm thế nào cho đúng?

Lắng nghe trẻ em là yêu cầu pháp lý

Trao đổi với Tuổi Trẻ, luật sư Nguyễn Văn Duy, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hoàng Duy và Cộng sự, cho hay pháp luật hiện hành đã ghi nhận quyền tham gia của trẻ em trong quá trình xây dựng chính sách, pháp luật. 

Đây không đơn thuần là hoạt động tham khảo ý kiến theo lựa chọn của cơ quan soạn thảo, mà là yêu cầu cần được thực hiện đối với những chính sách có liên quan đến trẻ em.

Khoản 1 Điều 37 Hiến pháp năm 2013 quy định trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc, giáo dục và được tham gia vào các vấn đề về trẻ em. Quyền này tiếp tục được cụ thể hóa tại Luật Trẻ em năm 2016.

Theo khoản 5 Điều 5 Luật Trẻ em, khi xây dựng chính sách, pháp luật tác động đến trẻ em, phải xem xét ý kiến của trẻ em và các cơ quan, tổ chức có liên quan. Điều 34 của luật cũng ghi nhận quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về các vấn đề liên quan đến trẻ em; được lắng nghe, tiếp thu và phản hồi.

Ngoài ra, Điều 74 Luật Trẻ em quy định về các vấn đề trẻ em được tham gia ý kiến, trong đó có việc xây dựng và triển khai chương trình, chính sách, văn bản quy phạm pháp luật. Một trong những hình thức thực hiện quyền này là tham vấn, thăm dò, lấy ý kiến trẻ em.

Tuy nhiên, theo luật sư Duy, khi xem xét việc lấy ý kiến trẻ em cần phân biệt các nhóm tuổi. Luật Trẻ em xác định trẻ em là người dưới 16 tuổi. Với nhóm từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, cần xem xét thêm các quy định của pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật và việc lấy ý kiến đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của chính sách.

Pháp luật không quy định một độ tuổi tối thiểu chung để trẻ em được tham gia góp ý chính sách. Luật Trẻ em yêu cầu việc tham gia phải phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành và sự phát triển của trẻ.

Vì vậy, vấn đề cốt lõi không chỉ là xác định trẻ ở độ tuổi nào có thể tham gia, mà còn là cách thức tổ chức để các em thực sự hiểu nội dung được hỏi và có thể tự bày tỏ quan điểm.

Cần cẩn trọng về độ tuổi, nội dung lấy ý kiến khảo sát

Với những vấn đề phức tạp, liên quan đến sức khỏe, cơ thể và những quyết định có hệ quả lâu dài, yêu cầu về cách thức lấy ý kiến càng cần được chú trọng.

Luật sư Duy cho rằng Điều 78 Luật Trẻ em đã đặt ra những nguyên tắc cụ thể khi bảo đảm sự tham gia của trẻ em.

Trong đó, cơ quan, tổ chức và người có trách nhiệm phải tạo môi trường an toàn, bình đẳng; cung cấp đầy đủ thông tin bằng nội dung, hình thức phù hợp; khuyến khích trẻ tham gia; bảo đảm sự tự nguyện, chủ động và phù hợp với độ tuổi, sự phát triển của trẻ.

Đồng thời, ý kiến của trẻ phải được lắng nghe, tiếp nhận, xem xét, giải quyết và phản hồi đầy đủ, kịp thời, khách quan, trung thực.

Theo luật sư Duy, yêu cầu cung cấp thông tin phù hợp và bảo đảm trẻ tham gia tự nguyện là hai vấn đề đặc biệt quan trọng. Một bộ câu hỏi dùng chung cho trẻ mới học tiểu học và học sinh cuối cấp trung học phổ thông khó có thể bảo đảm tất cả người tham gia đều hiểu vấn đề ở mức độ tương đương.

Vì thế, tài liệu giải thích, ngôn ngữ và cách đặt câu hỏi cần được thiết kế theo từng nhóm tuổi. Với trẻ nhỏ, cần kiểm tra xem các em có hiểu câu hỏi hay không, tránh coi một câu trả lời đơn giản là kết quả của quá trình cân nhắc đầy đủ.

Trao đổi thêm với Tuổi Trẻ, luật sư Đặng Văn Cường, Đoàn Luật sư Hà Nội, cho rằng khảo sát trẻ em cần tuân thủ những nguyên tắc chặt chẽ về đạo đức và phương pháp.

Thông tin đưa ra phải trung thực, dễ hiểu, không sử dụng hình ảnh gây sợ hãi hoặc lời lẽ khơi gợi cảm giác tội lỗi. Câu hỏi cần trung lập, không mặc định một lựa chọn là đúng đắn về đạo đức trong mọi hoàn cảnh, cũng không khiến trẻ cảm thấy mình thiếu nhân ái nếu có quan điểm khác biệt.

"Trẻ cần được quyền không trả lời, dừng tham gia và bày tỏ ý kiến khác với cha mẹ, giáo viên hoặc số đông. Đối với nhóm trẻ nhỏ, người tổ chức cần lựa chọn phương pháp phù hợp với khả năng nhận thức, đồng thời phân biệt câu trả lời tự phát với quan điểm được hình thành sau khi trẻ được cung cấp thông tin.

Đây là những yêu cầu cần được đặt ra để bảo đảm chất lượng và tính tự nguyện của hoạt động lấy ý kiến, nhất là khi nội dung khảo sát liên quan đến các vấn đề nhạy cảm hoặc có tác động lớn đến trẻ em", luật sư Cường lưu ý.

Ý kiến của trẻ là căn cứ để tham khảo

Theo luật sư Duy, ý kiến của trẻ em có giá trị quan trọng trong quá trình xây dựng chính sách, nhưng cần xác định đúng vị trí của nguồn thông tin này.

Pháp luật yêu cầu cơ quan soạn thảo xem xét ý kiến của trẻ, chứ không bắt buộc phải làm theo mọi đề xuất. Việc lắng nghe nhằm giúp cơ quan xây dựng chính sách hiểu rõ hơn nhu cầu, nhận thức, tâm tư và những vấn đề trẻ quan tâm, từ đó hoàn thiện quy định phù hợp hơn với thực tế.

Luật sư Cường cũng cho rằng trẻ em có thể cung cấp những thông tin xã hội cần thiết về cách các em nhìn nhận một vấn đề, những băn khoăn hoặc lo ngại mà người lớn có thể chưa nhận diện đầy đủ. Tuy nhiên, kết quả khảo sát không tự nó chứng minh một phương án chính sách là đúng đắn, an toàn hoặc phù hợp.

Chẳng hạn, nếu đa số trẻ tham gia khảo sát đồng tình với một phương án, kết quả đó chỉ phản ánh xu hướng ý kiến trong nhóm được hỏi. Nó không đồng nghĩa các em đã hiểu đầy đủ những hệ quả y khoa, pháp lý và đạo đức của phương án ấy.

Ngược lại, nếu nhiều trẻ phản đối, cơ quan soạn thảo cũng cần tìm hiểu nguyên nhân, thay vì bỏ qua hoặc mặc nhiên coi đó là kết quả của sự thiếu hiểu biết.

Để bảo đảm tính khách quan, luật sư Cường đề nghị cơ quan soạn thảo công khai phương pháp khảo sát, bao gồm số lượng người tham gia, cách lựa chọn mẫu, địa bàn, cách đặt câu hỏi, tỉ lệ không trả lời và những yếu tố có thể gây sai lệch. 

Một cuộc khảo sát thuận tiện không đương nhiên đại diện cho quan điểm của toàn bộ trẻ em.

Kết quả cũng cần được phân tích theo nhóm tuổi, mức độ hiểu biết và điều kiện tham gia. Không nên gộp câu trả lời của trẻ nhỏ với trẻ lớn thành một con số chung rồi coi đó là quan điểm thống nhất của trẻ em.

Bên cạnh đó, cần kết hợp ý kiến của trẻ với đánh giá pháp lý, y tế, tâm lý, đạo đức và tác động kinh tế - xã hội; tham vấn các chuyên gia và tổ chức có liên quan; đồng thời xem xét những nguy cơ có thể ảnh hưởng khác nhau đến từng nhóm trẻ.

Cuối cùng, cơ quan soạn thảo cần giải trình việc tiếp thu hoặc không tiếp thu ý kiến, nêu rõ lý do và phản hồi kết quả theo cách phù hợp. Đây không chỉ là yêu cầu về trách nhiệm giải trình mà còn thể hiện sự tôn trọng trẻ em với tư cách chủ thể có quyền tham gia, thay vì chỉ coi các em là đối tượng được khảo sát.

Thiếu nhi đóng vai Chủ tịch Quốc hội, đại biểu Quốc hội thảo luận sôi nổi

Sáng 10-9, 263 thiếu nhi tiêu biểu đại diện cho 15 triệu đội viên, thiếu niên, nhi đồng trên cả nước tham gia phiên họp giả định 'Quốc hội trẻ em' lần thứ nhất, năm 2023.