Đầu thập niên 1920, người Pháp nhìn dải đất đỏ bazan phía bắc hồ Tơ Nưng (dân gian gọi là Biển Hồ) và chọn nơi đây làm một trong những điểm khai phá nông nghiệp sớm nhất trên cao nguyên Gia Lai.

Từ đồn điền trăm năm đến vùng cà phê Biển Hồ

Năm 1919 - 1920 họ khai hoang, năm 1921 những cây chè đầu tiên được gieo, hình thành đồn điền chè Biển Hồ. Cà phê vẫn được trồng thử, nhân giống, rồi dần bén rễ thành cây chủ lực của phố núi, phát triển song song với cây chè.

Một thế kỷ sau, cùng một mạch đất vẫn nuôi nghề. Công ty cổ phần chè Biển Hồ là mắt xích nối dài dòng chảy ấy: từ đồn điền thời Pháp, sang nông trường, công ty chè nhà nước. Năm 1999, tôi từng đến đây chuyển giao các giống chè cao sản TB14 và LĐ97. Việc chuyển đổi cơ cấu giống đã góp phần cải thiện đáng kể năng suất, chất lượng chè của công ty trong nhiều năm.

Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân và tác động của thị trường, đến nay diện tích cà phê đã chiếm ưu thế với khoảng 490ha. Diện tích chè còn khoảng 62,7ha ở vùng lõi, giữ lại truyền thống ngành chè và phục vụ du lịch sinh thái.

Thế hệ trẻ nối mạch nghề trên đất Biển Hồ

Tháng 8-2026, tôi có dịp ghé lại vùng đất nhiều tiềm năng này, khi công ty đã chuyển sang mô hình cổ phần. Tại đây, tôi nhận thấy sự thay đổi lớn từ sự vươn lên của thế hệ trẻ.

Họ vừa kế tục truyền thống, vừa khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, tạo sản phẩm mới và chủ động tìm thị trường. Trong đó có gia đình chị Nguyễn Thu Hằng, sinh năm 1985, con gái lớn của ông Nguyễn Quốc Huynh.

Ông Huynh làm Phó giám đốc Công ty chè Biển Hồ năm 2008, rồi giữ chức Giám đốc giai đoạn 2009-2019. Chị Hằng cùng chồng là anh Nguyễn Ngọc Hải đã biết kế thừa lịch sử phát triển cà phê lâu đời, nâng niu và chắt lọc hương vị từ vùng đất này.

Không cắt đứt quá khứ chè, doanh nghiệp chọn cách kế thừa sự cần mẫn của đồn điền và mở rộng giá trị cây cà phê - loài cây đã xuất hiện trong hồ sơ khai khẩn vùng Biển Hồ hơn một thế kỷ trước.

Thế mạnh hiện nay là sản xuất cà phê nhân xanh, cà phê bột và cà phê hạt rang, trong đó hạt Robusta đặc sản (Fine Robusta) đã được chứng thực qua các sự kiện kỹ thuật lớn của địa phương. Với chất lượng được đặt lên hàng đầu, mẫu cà phê chế biến theo phương pháp phơi tự nhiên (Natural) của AP Biển Hồ Farm từng đạt Top 1 mẫu trải nghiệm tại chương trình chuẩn hóa kỹ thuật cupping mẫu cà phê Robusta trong khuôn khổ Gia Lai Coffee.

Kết quả ấy gắn với việc hái chín, sơ chế sạch và tôn trọng "terroir" bazan. Điều đó có nghĩa là làm cà phê sao cho giữ được tính đặc hữu của đất và khí hậu nơi trồng, không rang quá đậm hay chế biến quá "mạnh tay" đến mức che mất hương vị vốn có của vùng đất đỏ bazan này.

Hương vị Fine Robusta của AP Biển Hồ là sự kết tinh vô giá từ thiên nhiên với sự lao động sáng tạo của thế hệ trẻ.

Đất đỏ núi lửa, nắng gió Tây Nguyên và biên độ nhiệt ngày đêm giúp hạt tích lũy đường và hợp chất hương tốt hơn Robusta thương mại thông thường khác.

Khi chế biến Natural, lớp thịt quả được giữ lại trong quá trình phơi nên ly cà phê không còn chỉ là đắng gắt quen thuộc.

Khởi đầu thường là chocolate đen, caramel cháy nhẹ, hạt rang và đường nâu. Giữa ly xuất hiện lớp trái cây khô - nho, vả, đôi khi thoảng mật ong rừng.

Body đặc, tròn, nhưng nếu rang đúng thì không thô, không khét. Hậu vị ngọt kéo dài, sạch, đúng "profile bazan": ấm, khoáng, có chiều sâu chứ không chỉ là sức mạnh caffeine.

Hạt nhân xanh dành cho đối tác rang xưởng và xuất khẩu. Hạt rang mộc giữ nguyên dấu đất. Bột nguyên chất phục vụ quán, gia đình và du khách muốn pha ngay. Mỗi dòng một công dụng, cùng một triết lý: nguyên chất, có nguồn gốc, không đánh đổi chất lượng lấy số lượng ảo.

Nguyên liệu lấy từ vườn công ty và liên kết nhóm hộ trong vùng được chăm sóc theo quy trình canh tác xanh. Hộ dân không còn chỉ bán quả tươi theo vụ. Họ được hướng dẫn hái chín, sơ chế sạch, truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp thu mua ổn định, chế biến sâu, quay lại đầu tư kỹ thuật.

Vòng tuần hoàn hiện ra rõ: quả cho hạt; vỏ và thịt quả không thành rác; chất hữu cơ trở lại đất; phụ phẩm thành hàng hóa. Đó chính là cách một vùng đồn điền cũ bước vào nông nghiệp thế kỷ 21 mà không đánh mất ký ức.

Viết chương mới từ vỏ quả cà phê

Bước đi gây ấn tượng nhất của AP Biển Hồ là nghiên cứu và sản xuất cao Cascara Robusta. Vỏ quả từng bị coi là phế phẩm nay được tận dụng để tạo sản phẩm mới.

Cascara - trà/cao từ vỏ và thịt quả - giàu polyphenol, caffeine nhẹ hơn hạt, hương trái cây, mật ong và hoa. Ly Cascara Biển Hồ không cạnh tranh với espresso. Nó đứng ở một không gian khác: sáng, trong, hơi chua thanh như hibiscus và táo khô, ngọt mật, thoảng hương hoa và vỏ quả chín.

Uống nóng thì thanh như trà thảo mộc cao cấp; ủ lạnh thì rõ lớp trái cây sấy. Với khách trong nước tìm đồ uống mới lạ hay du khách muốn mang về một mảnh ký ức vùng trồng, cao cascara trở thành chiếc cầu giữa đồn điền trăm năm và thị hiếu toàn cầu.

Khách hàng vì thế không chỉ là đại lý nội địa. Du khách đến Pleiku, hàng thông trăm tuổi, chùa Bửu Minh, miệng núi lửa Chư Đăng Ya cầm theo hạt rang, bột nguyên chất và cao Cascara như mang đi một lát cắt lịch sử.

Từ năm 1921 người Pháp gieo chè, thử cà phê trên đất đỏ, đến hôm nay một doanh nghiệp nhỏ do thế hệ trẻ tiếp nối khởi nghiệp, đứng trên cùng mạch đất ấy làm chủ chuỗi giá trị khép kín. Thị trường châu Âu, Nga và Úc không mua "cà phê rẻ". Họ mua sự minh bạch, sự tuần hoàn và câu chuyện vùng đất.

Câu chuyện AP Biển Hồ dưới sự điều hành của anh Nguyễn Ngọc Hải vì vậy là sự nối mạch, không phải sự thay thế thô bạo. Công ty cổ phần chè Biển Hồ giữ phần ký ức lá xanh, cảnh quan, nghề truyền thống gia đình. AP Biển Hồ viết chương mới bằng hạt rang, bột nguyên chất và cao Cascara. Cùng một hồ, cùng một màu đất núi lửa, cùng một bài học trăm năm: người biết quý từng cây cà phê, từng quả cà phê, và từng lớp vỏ quả, mới làm ra được nông sản có hồn.

Khởi nghiệp cà phê hôm nay không còn là "trồng nhiều, bán nhanh". Khởi nghiệp là biết đứng trên vai lịch sử 1921, biết giữ tinh thần cần mẫn của đồn điền, biết biến phụ phẩm thành sản phẩm, biết kể câu chuyện Biển Hồ bằng vị giác. AP Biển Hồ đang viết câu chuyện ấy bằng việc làm hằng ngày.

Hạt Robusta nơi đây không chỉ đánh thức buổi sáng, mà còn đánh thức ý chí làm giàu bền vững trên chính quê hương đã được người Pháp chọn từ hơn một thế kỷ trước, và được người Gia Lai gìn giữ, đổi mới đến hôm nay.

Bất ngờ với xe cà phê Robusta mang phong cách vỉa hè Việt của chàng trai Croatia ở Amsterdam

Không có mặt bằng cố định, không xuất thân từ ngành kinh doanh cà phê, cũng không phải người Việt, chàng trai trẻ người Croatia lựa chọn đưa tình yêu với cà phê Việt Nam đến Amsterdam từ một chiếc xe đạp nhỏ đã gây bất ngờ với nhiều thực khách.