Học trò khiêng đất, thầy trét vách... nhớ mãi ngày chúng tôi xây ngôi trường làng

Đầu thập niên 1980, Trường phổ thông cấp I, II Ân Đức, huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định (nay thuộc xã Hoài Ân, tỉnh Gia Lai), là nơi dạy tôi học chữ và học làm người.

Ngày ấy, nhà dân phần lớn được dựng bằng vách đất, lợp lá tranh hoặc lá dừa. Trường học của chúng tôi cũng được hình thành từ những vật liệu mộc mạc như thế.

Thầy, trò chung tay "xây" trường

Ngôi trường được dựng trên nền đất trống bằng phương pháp hoàn toàn thủ công. Nguyên vật liệu không phải mua, bởi cũng chẳng có tiền để mua. Tất cả đều do học sinh và phụ huynh góp lại, ai có gì góp nấy.

May mắn là những vật liệu ấy đều rất sẵn ở quê tôi. Cột chính được đẽo từ thân những cây mít cao to. Đòn tay mái lớp học làm bằng cây bạch đàn, rui tận dụng từ những thanh củi khô dài, còn mè được làm bằng tre. Phần mái được lợp bằng lá tranh hoặc lá dừa, những thứ luôn có sẵn ở làng quê.

Phụ huynh và thanh niên trong vùng đảm nhận phần dựng mái, bởi đây là công đoạn phức tạp nhất, phải làm việc trên cao. Nhờ từng tự dựng nhà cho mình, những người thợ quê ấy khá thành thạo với công việc này.

Vách các phòng học được tạo thành từ những cây nhỏ, dài, gọi là mầm và trĩ, đan thành ô vuông rồi buộc chắc với nhau bằng lạt tre. Khi bộ khung vách hoàn thành, học sinh nô nức mang rơm khô đến. Công đoạn "xây tường" bắt đầu.

Hàng trăm thầy trò cùng khẩn trương nhào trộn rơm với đất sét. Học sinh nam như tôi đảm nhận việc vận chuyển vật liệu vào nơi thi công. Cứ hai người khiêng một sọt đất đã trộn đều với rơm, đưa đến vị trí cần đắp vách.

Các bạn nữ khéo tay hơn nên trực tiếp trét hỗn hợp đất, rơm lên khung đã dựng sẵn. Khi vách tường cao quá đầu người, những "nữ thợ xây" mới nhường phần việc trên cao cho các bạn nam.

Sau gần một tuần, ngôi trường đã thành hình hài rõ nét. Lúc này, nhà trường mới cần đến thợ mộc chuyên nghiệp để làm cửa ra vào và cửa sổ cho từng phòng học.

Ngày ấy, đời sống còn khó khăn nhưng nếu nhìn bộ cửa của cả trường thì có phần "sang" hơn ngày nay. Khung cửa, cánh cửa, song cửa sổ và cả bàn ghế đều được làm bằng gỗ mít - loại cây mà lúc đó hầu như nhà nào cũng có. Còn bây giờ, mỗi lần về quê, muốn tìm được cây mít phải lên những xã vùng cao.

Trường tạm, lớp tạm nhưng việc học không hề tạm

Vì được làm từ những vật liệu đơn sơ, dễ bị hư hại trước gió bão nên ngôi trường luôn cần được sửa chữa, gia cố định kỳ hằng năm.

Vất vả nhất là mùa mưa bão, thường rơi vào học kỳ 1. Chỉ cần một cơn bão có sức gió giật trên cấp 10 đổ bộ vào quê tôi, sau khi bão tan, thầy trò lại cùng nhau khắc phục hậu quả.

Dựng lại mái trường sau những trận cuồng phong cũng là giữ cho ước mơ con chữ không bị dang dở. Bão tố có thể cuốn phăng mái trường nhỏ bé nhưng không thể đánh gục tinh thần hiếu học, ý chí vượt khó của những cô cậu học trò quê tôi.

Thầy cô khi ấy thường dặn chúng tôi: "Càng khó khăn càng phải quyết tâm các em ạ! Chỉ có học mới giúp các em nên người và xây dựng quê hương giàu đẹp".

Biết ơn thầy cô, bao thế hệ học sinh mang trong lòng hoài bão thay đổi số phận, kiến tạo tương lai. Chúng tôi học dưới mái nhà tranh, trong ánh đèn dầu leo lét nhưng không bỏ phí thời gian, không để thất thoát những kiến thức được thầy cô truyền dạy.

Thầy cô thường kể về những tấm gương vượt khó như trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi ngày xưa, anh Nguyễn Ngọc Ký ngày nay để động viên chúng tôi cố gắng học tập. Có lẽ, hạnh phúc lớn nhất của thầy cô không chỉ là thấy học trò thành đạt mà còn là tinh thần không bỏ cuộc, luôn nỗ lực đi đến tận cùng chân trời tri thức.

Chúng tôi luôn xem thầy cô như người cha, người mẹ thứ hai. Ngày ấy, ai cũng nghèo, có lẽ giáo viên còn là những người chịu nhiều thiếu thốn. Vậy mà thầy cô vẫn bám trường, bám lớp, đồng hành với học sinh, hết lòng vì đàn em thân yêu.

Tấm lòng ấy trở thành động lực để chúng tôi bước tiếp. Ở cái tuổi ăn chưa no, lo chưa tới, tôi và các bạn đã hiểu rằng học không chỉ là trách nhiệm với gia đình mà còn để không phụ lòng mong đợi của thầy cô.

Dưới mái tranh đơn sơ, thầy cô còn tình nguyện dạy kèm miễn phí vào buổi tối cho những bạn chưa theo kịp chương trình. Những tiết học "ca ba" diễn ra dưới ánh đèn dầu, bàn ghế phải kê sát bảng đen. Thầy cô cũng phải viết chữ, viết số lớn hơn nhiều so với ban ngày để học sinh có thể nhìn rõ.

Những kỷ niệm ấy, sau gần nửa thế kỷ, vẫn hiện rõ trong tâm trí tôi. Một người bạn học cũ từng tâm sự: "Ý nghĩa nhân văn của những tiết học buổi tối ngày đó vượt xa giá trị của con số, lời giải. Nhờ thầy cô giúp củng cố kiến thức nên nhiều học sinh đã theo kịp chương trình, tiếp tục học đến hết cấp ba rồi vào đại học".

Bước ra từ "trường làng", bao thế hệ học sinh quê tôi đã vươn ra biển lớn, chinh phục những đỉnh núi cao. Nhiều bạn tốt nghiệp đại học rồi trở về quê, cùng những người thầy, người cô năm xưa tiếp tục sự nghiệp trồng người. Có người trở thành bác sĩ, tận tụy với công việc cứu chữa bệnh nhân. Có người sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự, trở thành những công dân bình dị nhưng luôn biết sống tốt, sống đẹp và có ích.

Ngôi trường mái tranh, vách đất ngày ấy vẫn mãi là "ngôi trường trong tim" tôi - niềm tự hào của tôi và hàng vạn học sinh từng học dưới mái trường ấy.

Ngôi trường trong tim: Nhớ những ngày ăn vội hộp mì, chúc nhau 'rực rỡ nha'

Nhớ lắm những khoảng thời gian cùng nhau ôn tập, cùng nhau nô đùa, cùng nhau trao đổi trong những tiết học bổ sung môn toán, văn và tiếng Anh.