Hệ thống lương hưu hiện nay đang chịu áp lực kép. Một mặt, nguồn lực phải đảm bảo cân đối quỹ trong dài hạn. Mặt khác, mức hưởng phải đủ để người nghỉ hưu duy trì cuộc sống trong bối cảnh chi phí ngày càng tăng. 

Nếu nghiêng về một phía - hoặc quá thận trọng về tài chính, hoặc quá "mạnh tay" trong chi trả - đều có thể tạo ra hệ lụy. Vì vậy, điều hành lương hưu không thể là những quyết định ngắn hạn mà cần một tầm nhìn dài hơi, dựa trên dữ liệu và dự báo dân số, lao động, năng suất.

Lương hưu, không chỉ có những con số

Câu chuyện này không chỉ nằm ở cân đối quỹ. Vấn đề lớn hơn là cách phân bổ trong nội bộ hệ thống. Khi khoảng cách giữa các mức lương hưu ngày càng giãn rộng, chính sách điều chỉnh theo tỉ lệ phần trăm thuần túy sẽ vô tình làm gia tăng bất bình đẳng. Người hưởng cao tiếp tục nhận nhiều hơn, trong khi nhóm thấp - vốn dễ tổn thương nhất - chỉ được cải thiện rất hạn chế.

Do đó cách tiếp cận hợp lý không phải là "cào bằng" mà là điều chỉnh có mục tiêu. Việc kết hợp giữa tăng theo tỉ lệ và một khoản tăng tuyệt đối, như đề xuất hiện nay, là một gợi ý đáng lưu ý. 

Ở đó cho phép giữ nguyên nguyên tắc đóng - hưởng nhưng đồng thời tạo dư địa để hỗ trợ nhiều hơn cho nhóm có mức lương thấp. Nói cách khác, chính sách không chỉ bảo toàn công bằng theo quá khứ đóng góp mà còn hướng tới công bằng trong điều kiện sống hiện tại.

Một trụ cột khác không thể bỏ qua là yếu tố giá cả. Trong nhiều trường hợp, lương hưu được điều chỉnh nhưng "cảm nhận thực" của người thụ hưởng không thay đổi vì chi phí sinh hoạt tăng nhanh hơn. 

Điều này đặt ra yêu cầu phải gắn chính sách lương hưu với kiểm soát lạm phát, đặc biệt là các mặt hàng thiết yếu như thực phẩm, y tế, năng lượng. Nếu không, mỗi lần điều chỉnh sẽ giống như "đuổi theo" giá cả thay vì tạo ra sự cải thiện thực chất.

Để người cao tuổi sống an yên và phẩm giá

Bên cạnh đó, cần nhìn lại cơ chế tính toán lương hưu để đảm bảo giá trị đóng góp của người lao động không bị "bào mòn" theo thời gian. Một trong những nguyên nhân khiến mức hưởng thấp là do tiền lương đóng bảo hiểm trong quá khứ chưa được điều chỉnh đầy đủ theo biến động kinh tế. 

Khi đó, dù thời gian đóng dài, mức hưởng vẫn không phản ánh đúng giá trị lao động. Việc cải tiến hệ số trượt giá, cập nhật kịp thời với mức sống và tiền lương thực tế, là điều kiện cần để củng cố niềm tin vào hệ thống.

Niềm tin ấy đặc biệt quan trọng trong bối cảnh ngày càng nhiều người lao động cân nhắc rút bảo hiểm một lần. Nếu họ không tin rằng hệ thống sẽ bảo đảm cho mình một cuộc sống ổn định khi về già, họ sẽ chọn giải pháp ngắn hạn. 

Nhưng điều này lại làm suy yếu chính nền tảng của an sinh xã hội. Vì vậy cải cách lương hưu cũng chính là cải cách niềm tin: làm sao để người lao động thấy rõ lợi ích dài hạn, thấy sự công bằng trong cách vận hành.

Tuy nhiên, không thể đặt toàn bộ kỳ vọng an sinh lên lương hưu. Một hệ thống bền vững cần có nhiều tầng hỗ trợ. Chính sách y tế cho người cao tuổi, các dịch vụ công chi phí thấp, nhà ở phù hợp, thậm chí các chương trình hỗ trợ trực tiếp cho nhóm thu nhập thấp... đều là những "van giảm áp" quan trọng.

Cũng cần nhìn lương hưu như một phần của hợp đồng xã hội giữa Nhà nước và người dân. Một bên đóng góp bằng lao động và nghĩa vụ tài chính, bên kia bảo đảm bằng chính sách và nguồn lực. Khi hợp đồng ấy được thực hiện trọn vẹn, người lao động sẽ yên tâm cống hiến và xã hội có được sự ổn định lâu dài.

Giải bài toán lương hưu vì vậy không chỉ là tìm một con số hợp lý cho kỳ điều chỉnh sắp tới. Đó là quá trình thiết kế lại một hệ thống an sinh đủ công bằng, đủ bền vững và đủ tạo niềm tin. Và thước đo cuối cùng không nằm ở tỉ lệ phần trăm tăng thêm mà ở chỗ người già có thể sống những năm tháng sau cùng với sự an tâm và phẩm giá hay không.

Cách tính mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện để hưởng lương hưu

Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện có thể được hưởng lương hưu, thẻ bảo hiểm y tế miễn phí, trợ cấp mai táng, tử tuất… với mức đóng khoảng 1,3 - 1,7 triệu đồng/tháng.