
Hàng triệu người chết đói và bỏ nhà đi ăn xin ở Ấn Độ vì El Nino những năm 1876-1878 - Ảnh: Hooper
Các nguồn sử liệu đều ghi rằng những quốc gia bị chết đói nhiều nhất trong thời điểm lịch sử thảm khốc vì El Nino đó là Ấn Độ, Trung Quốc, Brazil…
Thủ phạm chính là El Nino
Nguyên nhân chính đầu tiên được các nhà khoa học và sử gia "điểm mặt" chính là thời tiết. Trong đó, El Nino là thủ phạm chính gây hạn hán diện rộng nhiều khu vực trên thế giới, làm các cánh đồng thiếu nước, người dân không đủ lương thực ăn, gia súc không đủ nước uống. Tuy nhiên, không chỉ có thế, thực tế thời tiết những năm xảy ra nạn đói lớn này còn phức tạp hơn nhiều.
Trong bài báo khoa học "Nguyên nhân nạn đói lớn, một trong những thảm họa môi trường chết người nhất" trên trang Columbia University Faculty of Arts and Sciences, nhà khoa học khí hậu, phó giáo sư Deepti Singh từ Đài quan sát Trái đất Lamont-Doherty thuộc Đại học Columbia và nhóm cộng sự đã trình bày trước Hiệp hội Địa vật lý Hoa Kỳ về nỗ lực nghiên cứu vì sao xảy ra hạn hán toàn cầu nghiêm trọng như vậy.
Họ cho rằng nạn đói lớn "có thể được coi là thảm họa môi trường tồi tệ nhất từng xảy ra với nhân loại" và góp phần tạo ra sự bất bình đẳng toàn cầu mà sau này được mô tả là "thế giới thứ nhất" và "thế giới thứ ba".
Ngoài nhận định thảm họa này có khả năng do hiện tượng El Nino mạnh nhất mà các thiết bị của con người từng đo được gây ra, đặc biệt các nhà nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng những điều kiện thời tiết kỷ lục khác cũng có thể đóng vai trò trong đại nạn toàn cầu.

Những đứa trẻ bị bỏ rơi ở Ấn Độ vì nạn đói khủng khiếp - Ảnh: Horace Harral
Nhà khoa học Sarah Fecht từ Viện Trái đất Hoa Kỳ ghi lại nghiên cứu của phó giáo sư Deepti Singh:
"Hiện tượng El Nino không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến nạn đói lớn. Singh và các đồng nghiệp bà cũng tìm thấy bằng chứng về những điều kiện bất thường ở Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương khi đó.
Năm 1877, Ấn Độ Dương trải qua nhiệt độ ấm bất thường, đặc biệt là ở phần phía tây, tạo ra sự chênh lệch nhiệt độ mặt biển. Những điều kiện trái ngược này ở Ấn Độ Dương thường dẫn đến tình trạng khô hạn ở Úc và Nam Phi. Nhưng vào năm 1877, sự chênh lệch nhiệt độ giữa hai nửa là mạnh nhất từng được ghi nhận trước hoặc sau đó, điều này có thể đã góp phần gây ra hiện tượng El Nino dẫn đến hạn hán nghiêm trọng ở những khu vực đó.
Theo các ghi chép từ những năm 1850, vào năm 1877 và 1878, Bắc Đại Tây Dương ấm nhất trong lịch sử. Điều đó có thể đã đẩy những cơn gió mang hơi ẩm trong khí quyển về phía bắc, ra khỏi vùng Nordeste của Brazil, nơi đã làm thiệt mạng 2 triệu người trong nạn đói sau đó.
Các nhà khoa học vẫn chưa thống nhất liệu hiện tượng El Nino có thể đã gây ra những tác động này ở Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương hay không. Có lẽ chỉ là do không may mắn khi các điều kiện cực đoan xảy ra cùng một lúc ở cả ba đại dương. Nhưng các đại dương đều được kết nối với nhau, và Singh cùng các đồng nghiệp nghi ngờ El Nino đã gây ra chuỗi tác động dây chuyền.
"Thật khó tin rằng tất cả những điều này chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên", Singh nhìn nhận.

Deepti Singh, nhà khoa học đã nghiên cứu El Nino nghiêm trọng năm 1876 - 1878 và nạn đói - Ảnh: WSU Labs
Những điều kiện dẫn đến nạn đói toàn cầu bắt nguồn từ sự biến đổi khí hậu tự nhiên, nên không có gì ngăn cản một đợt hạn hán toàn cầu tái diễn. Nếu những điều kiện đó xảy ra một lần nữa, chúng có thể lại đe dọa an ninh lương thực toàn cầu.
Sarah Fecht dẫn nghiên cứu của Singh: "Trên thực tế, tình hình có thể còn tồi tệ hơn vào lần tới. Khi nhiệt độ toàn cầu tăng lên, nhiệt độ cao hơn có thể khiến các đợt hạn hán trong tương lai trở nên nghiêm trọng hơn".
Các nhà khoa học đang cố gắng nghiên cứu những sự kiện như thế này có thể xảy ra thường xuyên thế nào trong tương lai, mức độ nghiêm trọng ra sao và quốc gia nào sẽ bị ảnh hưởng nặng nề nhất.
Chỉ khi hiểu rõ được nguyên nhân gây ra hạn hán toàn cầu, nhân loại mới có thể dự đoán và chuẩn bị tốt hơn cho lần hạn hán tiếp theo để không lặp lại một nạn đói trầm trọng toàn cầu nữa.
Ngoài phó giáo sư Singh và nhóm cộng sự, nhiều nhà khoa học khác cũng nghiên cứu giai đoạn thời tiết và đại nạn đói thảm khốc này. Tiến sĩ Boyin Huang, nhà hải dương học tại Trung tâm Thông tin Môi trường Quốc gia (NCEI) thuộc NOAA (Cơ quan Dịch vụ vệ tinh, dữ liệu và thông tin môi trường quốc gia Mỹ), cho rằng vẫn cần tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng. Mức độ nghiêm trọng của El Nino 1877-1878 còn thiếu các số liệu đầy đủ "do thiếu các quan sát nhiệt độ bề mặt biển tại chỗ vào thời điểm đó" …
Và yếu tố con người góp phần làm trầm trọng thêm thảm họa
Trong khi các nhà khoa học tập trung nghiên cứu khí hậu gây ra hạn hán và nạn đói thảm khốc, thì các sử gia và chính trị tìm hiểu thêm nguyên nhân từ chính con người góp phần làm tăng thêm mức độ trầm trọng của thảm họa.
Trong đó, nhận thức của các chính quyền giai đoạn lịch sử này cũng như sự sai lầm hoặc yếu kém trong tổ chức cứu trợ càng dẫn đến nạn đói trầm trọng thêm.

Lúa mì xuất khẩu chất đống trên bãi biển Madras, Ấn Độ tháng 2-1877, thời điểm diễn ra nạn đói - Ảnh: William Digby
Bá tước Lord Lytton, Phó vương kiêm Toàn quyền Ấn Độ từ năm 1876 đến năm 1880 đã bị chỉ trích gay gắt vì cách xử lý thảm họa nạn đói lớn 1876 - 1878 tại quốc gia đông dân khi còn là thuộc địa Anh. Đại hạn hán đã cướp đi sinh mạng khoảng 10 triệu người dân bản địa và đẩy nhiều triệu người khác vào cảnh bần cùng.
Nhà sử học Mike Davis thuộc Đại học California-Riverside (Mỹ) trong cuốn sách "Thảm họa diệt chủng cuối thời Victoria: El Nino, nạn đói và sự hình thành thế giới thứ ba" đã ghi lại sai lầm của Lord Lytton khi cho rằng thương mại Anh quốc là trên hết chứ không thể ưu tiên cho thuộc địa Ấn Độ. Đó chính là lý do nhiều người dân đang chết đói, lương thực quốc gia rộng lớn này vẫn chất đầy ở cảng để chở sang Anh. Tệ hơn nữa là nhiều giới chức Anh cũng ủng hộ điều này.
Quan điểm của Lytton không can thiệp vào thị trường có thể phần nào đúng trong thời kỳ bình thường nhưng không nên áp dụng trong thảm họa diện rộng, khi người dân rất cần sự hỗ trợ của sức mạnh chính quyền.
Cụ thể, ông ta đã kiên quyết phản đối chính quyền nhập khẩu lương thực hay thực hiện các biện pháp bình ổn giá cả để giúp người nghèo tiếp cận được lương thực. Lytton tin rằng thị trường tư nhân tự do sẽ tự điều tiết nguồn cung và nghiêm cấm các quan chức can thiệp vào thị trường ngũ cốc.
Thậm chí, nam tước Richard Temple, phó Toàn quyền ở Ấn Độ, từng bị quở trách khi cho nhập khẩu gạo từ Myanmar để cứu người dân thuộc địa trong nạn đói ở Bengal và Bihar năm 1873-1874. Đây chính là lý do khiến Temple sau đó siết chặt tiêu chuẩn cứu trợ và hạn chế khẩu phần từ thiện.

Việc cứu trợ người dân Ấn Độ trong nạn đói bị cho là yếu kém - Ảnh: The Illustrated London News
Một quy định của nhà cầm quyền Anh vô cùng tai hại nữa là về khoảng cách đi làm càng khiến người đói bị kiệt sức. Quy định không cho phép đi làm việc trong khoảng bán kính 10km gần nơi ở của người lao động, khiến nhiều người dân đã kiệt sức vì đói lại phải cố đi làm xa khiến họ càng thêm kiệt sức và đối diện nguy cơ chết đói. Tình trạng đó khiến con nhỏ họ cũng bị bỏ bê, đói khát và chết dần.
Chính một số người Anh như nhà báo, nhà văn, nhà hoạt động nhân đạo William Digby (1849 - 1904) từng là biên tập viên tờ Madras Times cũng phẫn nộ khi viết các phóng sự về nạn đói kinh hoàng này. Ông kêu gọi chính quyền phải tăng cường cứu trợ thiết thực hơn cho người dân cùng quẫn, và về sau ông đã viết thành sách về nạn đói ở Ấn Độ.
Ngoài yếu tố khí hậu bất lợi, ở các điểm nóng chết đói khác trong những năm khốc liệt 1876 - 1878 như Trung Quốc và Brazil cũng có thêm lý do chính quyền yếu kém, chậm trễ lẫn thiếu cứu trợ cần thiết.
Trong bài viết "Hiện tượng siêu El Nino những năm 1870 đã cướp đi sinh mạng hàng triệu người", nhà nghiên cứu lịch sử, nhà báo Dave Roos đã phân tích: "Giới lãnh đạo Brazil cũng chậm trễ trong việc giải quyết cuộc khủng hoảng hạn hán ở vùng Nordeste, với một số nhà lập pháp cho rằng đó là sự trừng phạt của Chúa dành cho nền văn hóa vật chất của Brazil.
Khi hàng trăm nghìn người tị nạn vì nạn đói tuyệt vọng đổ về các thành phố của Brazil, nhiều người bị đưa vào các trại lao động, nơi điều kiện sống chật chội và mất vệ sinh dẫn đến sự lây lan của bệnh đậu mùa và lại giết chết thêm hàng ngàn người nữa…".
Phó giáo sư Deepti Singh cho rằng điều biến hạn hán thành thảm họa chính là cách chúng ta ứng phó với những mối nguy hiểm khí hậu đó.

Hiện tượng El Nino năm 2015- 2016 cũng rất mạnh như mực nước biển dâng cao vào tháng 10 năm 2015 (giữa) cho thấy. Nhưng mô hình của nó khác với các hiện tượng vào tháng 10-1997 (trên) và tháng 10-2026 (dưới): lượng nước dâng cao đến bờ biển Nam Mỹ ít hơn, góp phần tạo nên các hình thái thời tiết khác biệt trong năm đó - Ảnh: NASA
150 năm sau, nhắc nhớ đại nạn khí hậu bất lợi và chết đói của nhân loại ở thế kỷ 19, chúng ta lại một lần nữa đang đối diện với El Nino khốc liệt ở năm 2026-2027. Tuy nhiên, lần này loài người đã được chuẩn bị sớm khi có khoa học dự báo, vai trò chính quyền hiệu quả cùng sự chủ động của người dân và hợp tác quốc tế. Hạ tầng giao thông cũng tốt hơn nhiều để có thể điều phối lương thực đến các vùng bị ảnh hưởng.
Hy vọng rằng với bài học đại nạn lịch sử 1876 - 1878, nhân loại ngày nay sẽ phòng chống và giảm thiểu thiệt hại tốt hơn.
Tối đa: 1500 ký tự
Hiện chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên bình luận