
Một người đàn ông chỉ còn da bọc xương cầm gậy canh chừng thi thể vợ và con gái trong nạn đói khủng khiếp ở Madras, Ấn Độ năm 1876-1878 - Ảnh: HOOPER
Đây là đợt đại thảm họa cấp độ toàn cầu vì El Nino vô cùng nghiêm trọng đã được nhiều nhà khoa học và sử gia tập trung nghiên cứu nhằm rút kinh nghiệm cho sự ứng phó tương lai.
Bắt đầu từ mùa mưa ít ỏi vì El Nino
Trang history.com ngày 8-10-2026 đăng bài "Hiện tượng siêu El Nino những năm 1870 đã cướp đi sinh mạng hàng triệu người". Dave Roos, nhà báo, nhà nghiên cứu người Mỹ chuyên viết về lịch sử và khoa học đã mở đầu với mức độ nghiêm trọng do El Nino gây ra trong lịch sử:
"Mọi chuyện bắt đầu với một mùa mưa ít ỏi tại Ấn Độ vào mùa đông năm 1875-1876. Rồi mùa hè năm sau cũng không có mưa. Mùa màng héo rụi trên đất khô cằn, nứt nẻ, kho dự trữ lương thực cạn kiệt. Nó khởi đầu nạn đói lớn, thảm họa khí hậu, môi trường và chính trị, xã hội kéo dài nhiều năm ở miền nam Ấn Độ, làm thiệt mạng hàng triệu người.
Tuy nhiên, thảm kịch nghiêm trọng không chỉ dừng ở Ấn Độ. Khu vực bắc Trung Quốc cũng bị ảnh hưởng bởi đợt hạn hán nghiêm trọng nhất trong 300 năm và hệ quả là chịu mất mùa thảm khốc. Tại Brazil ở khu vực phía bên kia thế giới, hiện tượng này được gọi là Grande Seca (Đại hạn hán) với nền nhiệt độ cao kỷ lục, không có mưa và vô số nông dân chết vì đói…".

Ngày nay khoa học đã hiểu rõ về El Nino để chủ động phòng chống, giảm thiểu thiệt hại - Ảnh: NOAA

Cảnh hạn hán ở Zambia - Ảnh: UN
Trong khi đó, nhiều nghiên cứu của các nhà khoa học và sử gia uy tín tại Ấn Độ, Anh, Mỹ cũng cho thấy thảm họa đại hạn năm 1876-1878 vì El Nino không chỉ hoành hành Ấn Độ, mà còn gây hậu quả rất nặng nề đến đời sống người dân ở Trung Quốc, Nam Mỹ và nhiều vùng châu Phi. Các số liệu nghiên cứu đều đưa ra những con số gây sốc: 30-50 triệu người chết, tức khoảng 3% dân số thế giới thiệt mạng. Trong đó, Ấn Độ bị khoảng 6-10 triệu người.
New Scientist, tạp chí khoa học (Anh) đánh giá nạn đói năm 1876-1878 là thảm họa khí hậu nghiêm trọng nhất lịch sử loài người. Về sau, các sử gia cho rằng thảm nạn chết đói khủng khiếp này nghiêm trọng cũng như dịch cúm năm 1918 và hai cuộc chiến tranh thế giới.
Dave Roos viết trên history.com: "Ở thời điểm đó, không có giải thích khoa học nào cho các hiện tượng thời tiết làm chết quá nhiều người những năm 1870. Các nhà tư tưởng hàng đầu thế giới đổ lỗi cho những vết đen mặt trời gây ra sự thay đổi đột ngột trong các mô hình thời tiết hành tinh. Ngày nay, các nhà khoa học khí hậu đã biết rằng thảm họa toàn cầu được gây ra bởi siêu El Nino, một trong những hiện tượng El Nino mạnh nhất từng được ghi nhận".
Điều gì đã gây thảm họa?
Phó giáo sư Deepti Singh, nhà khoa học khí hậu từ Đài quan sát Trái đất Lamont-Doherty thuộc Đại học Columbia, Mỹ, khi tìm hiểu sự tàn phá của đợt hạn hán đã tự hỏi: "Điều gì có thể gây ra như vậy? Và khả năng nó xảy ra một lần nữa trong những thập kỷ tới là bao nhiêu?".
Trong bài "Nguyên nhân nạn đói lớn, một trong những thảm họa môi trường chết người nhất" đăng ngày 15-12-2017 trên trang Columbia University Faculty of Arts and Sciences, tác giả Sarah Fecht thuộc The Earth Institute (Viện Trái đất) đã viết: "Từ năm 1876-1878, Nạn đói lớn đã làm thiệt mạng từ 30 - 60 triệu người trên toàn thế giới. Hạn hán bao trùm phần lớn hành tinh, gây tình trạng thiếu lương thực từ Brazil đến Ấn Độ, Trung Quốc, và xóa sổ khoảng 3% dân số toàn cầu…

Hàng ngàn người bị đói, chờ bữa ăn từ thiện ở Bangalore, nam Ấn Độ năm 1877 - Ảnh: environmentandsociety.org
Các nhà nghiên cứu nhận định trong một bài báo sắp công bố rằng Nạn đói lớn "có thể được coi là thảm họa môi trường tồi tệ nhất từng xảy ra với nhân loại". Nó góp phần tạo ra sự bất bình đẳng toàn cầu mà sau này được mô tả là "thế giới thứ nhất" và "thế giới thứ ba". PGS Deepti Singh cho rằng việc hiểu rõ các yếu tố thúc đẩy hạn hán là rất quan trọng, vì chúng có thể xảy ra bất cứ lúc nào, thậm chí có thể tồi tệ hơn bao giờ hết do nhiệt độ cao hơn khiến hạn hán trở nên dữ dội hơn.
Các khoa học gia từ lâu đã nghi ngờ rằng hiện tượng El Nino là một phần nguyên nhân gây ra nạn đói toàn cầu này. Được thúc đẩy bởi nhiệt độ ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, El Nino là một mô hình khí hậu thường đi kèm với điều kiện ấm áp và khô hạn ở Ấn Độ, Úc và Nam Mỹ.
Trong bài báo của mình, PGS Singh và các đồng nghiệp đã cung cấp một số bằng chứng định lượng đầu tiên cho thấy thảm họa môi trường này có khả năng do hiện tượng El Nino mạnh nhất mà các thiết bị của con người từng đo được gây ra. Họ cũng phát hiện ra rằng các điều kiện kỷ lục khác cũng có thể đã đóng vai trò trong vấn đề này…".
Trong nhiều tài liệu khoa học và lịch sử, những chữ Nạn đói lớn luôn được viết hoa để nhấn mạnh mức độ nghiêm trọng. Nghiên cứu của Singh "Khí hậu và nạn đói toàn cầu năm 1876-1878" đã được công bố trên tạp chí Journal of Climate của Hiệp hội Khí tượng Mỹ tháng 10-2018.
Kết quả nghiên cứu cho thấy các đợt hạn hán năm 1876-1878 thật sự lan rộng ra ngoài phạm vi Brazil, Ấn Độ và Trung Quốc, dù đó là những nơi nạn đói hoành hành khốc liệt nhất. Các nghiên cứu khoa học đã tìm thấy bằng chứng về tình trạng khô hạn ở Ai Cập, Morocco, Úc và thậm chí cả vùng tây nam và đông bắc Bắc Mỹ.
"Chứng tích" còn tìm thấy trên những vòng cây (niên đại học vòng cây - dendrochronology) cho biết đợt hạn hán ở châu Á là tồi tệ nhất trong 800 năm hoặc hơn. Để tìm hiểu chính xác nơi nào, khi nào và kéo dài bao lâu các đợt hạn hán, cũng như mức độ nghiêm trọng của chúng, các nhà nghiên cứu đã sử dụng các bản đồ hạn hán dựa trên vòng cây.
Vòng cây dày hơn trong những năm mưa nhiều. Vòng cây mỏng là do hạn hán cùng các yếu tố bất lợi khác. Những cây cổ thụ có thể cung cấp lịch sử về điều kiện khí hậu trong quá khứ… cho thấy nước khan hiếm như thế nào vào thời điểm xảy ra hạn hán các năm 1876-1878.
Tiến sĩ Boyin Huang, nhà hải dương học tại Trung tâm Thông tin môi trường quốc gia (NCEI) thuộc NOAA (Cơ quan Dịch vụ vệ tinh, dữ liệu và thông tin môi trường quốc gia Mỹ) có bài trình bày vào ngày 9-10-2026 rằng: Các nghiên cứu trước đây đã liên kết hiện tượng El Nino năm 1877-1878 với các sự kiện Nạn đói lớn trên khắp thế giới. Tuy nhiên, cường độ và ý nghĩa thống kê của sự kiện này vẫn chưa được xác định đầy đủ, chủ yếu là do thiếu các quan sát nhiệt độ bề mặt biển tại chỗ vào thời điểm đó.
Phân tích sử dụng dữ liệu nhiệt độ bề mặt biển được tái tạo của NOAA cho thấy hiện tượng El Nino năm 1877-1878 đặc biệt mạnh, với giá trị chỉ số Nino 3 (vùng hải dương học nằm ở khu vực xích đạo Thái Bình Dương) hằng tháng đạt đỉnh 3,58°C, mạnh hơn các giá trị đỉnh được ghi nhận trong các sự kiện El Nino năm 1982-1983, 1997-1998 và 2015-2016.

Khoa học dự báo sớm, hợp tác quốc tế, nỗ lực của các chính quyền và sự chủ động của người dân sẽ giảm thiểu thiệt hại do thiên tai - IOM
Theo các nhà khoa học, hiện nay việc dự báo thảm họa thiên nhiên đang được phối hợp trên quy mô toàn cầu. Do đó, các chính phủ và người dân có thể chủ động ứng phó, giảm thiểu thiệt hại. Đặc biệt, công tác cứu hộ, trợ giúp cũng được phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia và cơ quan Liên hợp quốc.
-------------------------------------
Tối đa: 1500 ký tự
Hiện chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên bình luận