Dù không phải là thị trường trọng điểm, khu vực Trung Đông là điểm đến trung chuyển quan trọng của hàng hóa, với vai trò là hành lang vận chuyển quan trọng giữa châu Á và châu Âu. Nỗi lo của doanh nghiệp không chỉ nằm ở nguy cơ chậm giao hàng mà còn ở khả năng giá cước và phụ phí vận tải đảo chiều tăng mạnh, sau giai đoạn giảm sâu đầu năm.

Doanh nghiệp vận tải tạm dừng nhận đơn

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Nguyễn Thanh Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH vận chuyển & thương mại Biển Xanh (TP.HCM), cho biết doanh nghiệp đang cân nhắc kỹ trước khi nhận thêm hàng. Theo ông Tuấn, nếu căng thẳng kéo dài và tàu phải tránh vùng rủi ro, chi phí vận chuyển chắc chắn sẽ tăng do phát sinh phụ phí và thời gian hành trình kéo dài.

"Trường hợp eo biển Hormuz gặp sự cố, tàu phải đi vòng qua châu Phi, tốn thêm nhiên liệu và ít nhất một đến hai tuần vận chuyển. Khi đó hãng tàu sẽ áp phụ phí rủi ro chiến tranh, chi phí đội lên đáng kể", ông Tuấn nói. Do lượng hàng đi Trung Đông không nhiều, doanh nghiệp này tính phương án tạm dừng nhận đơn để giảm thiểu rủi ro.

Từ ngày 1 đến 2-3, tình trạng bất ổn tại Trung Đông đã buộc nhiều hãng tàu lớn nhất thế giới phải đưa ra quyết định tạm ngừng hoặc điều chỉnh hoạt động qua vùng biển chiến lược này nhằm bảo đảm an toàn cho tàu và thủy thủ đoàn, đồng thời ứng phó với các rủi ro pháp lý và bảo hiểm.

Theo đó, Tập đoàn vận tải biển Đan Mạch Maersk đã thông báo tạm ngừng tất cả các chuyến tàu đi qua eo biển Hormuz cho đến khi có thông báo mới, lý do là đảm bảo an toàn. 

Các tàu của hãng sẽ chuyển hướng sang mũi Hảo Vọng (Nam Phi), khiến thời gian và chi phí hành trình tăng đáng kể. Đồng thời, các văn phòng đại diện tại UAE, Qatar và Oman cũng tạm thời đóng cửa.

Hãng tàu MSC cũng yêu cầu các tàu trong khu vực vùng Vịnh di chuyển đến "khu vực trú ẩn an toàn được chỉ định" và chờ thông báo tiếp theo, thay vì đi qua tuyến Hormuz như bình thường. Hãng tàu Hapag-Lloyd của Đức và CMA CGM của Pháp cũng đã đưa ra cảnh báo tương tự, yêu cầu tàu của họ tránh xa eo biển Hormuz.

Đáng chú ý, CMA CGM còn tuyên bố tạm ngừng hoạt động qua cả kênh đào Suez, một trong những tuyến huyết mạch vận tải biển quan trọng bậc nhất thế giới. Việc các hãng tàu lớn đồng loạt điều chỉnh lộ trình đã tạo ra tâm lý thận trọng trên thị trường vận tải quốc tế.

Không chỉ chi phí nhiên liệu và bảo hiểm tăng lên, các tuyến đi vòng xa hơn còn dẫn tới thời gian quá cảnh kéo dài, thiếu hụt container tại các cảng lớn và áp lực lớn lên năng lực bốc xếp.

Cước phí nhấp nhổm chờ... tăng

Không riêng ngành logistics, các doanh nghiệp dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử gia công vốn cạnh tranh bằng giá và tiến độ cũng tỏ ra thận trọng. Với những ngành này, chậm giao một đến hai tuần có thể khiến khách hàng chuyển đơn sang quốc gia khác. "Đây là cú sốc kép, vừa tăng chi phí, vừa ảnh hưởng độ tin cậy chuỗi cung ứng", đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu chia sẻ.

Trước khi xung đột bùng phát, thị trường vận tải biển đang ở giai đoạn "dễ thở". Dữ liệu từ các sàn giao dịch như Xeneta và Freightos cho thấy giá cước từ Việt Nam đi bờ Tây Mỹ trong tháng 2-2026 dao động 1.550 - 2.550 USD/container 40 feet, giảm khoảng 20% so với cao điểm tháng 1. Tuyến đi bờ Đông Mỹ và Trung Đông cũng giảm 10 - 15% so với cùng kỳ năm trước nhờ nguồn cung tàu mới gia nhập thị trường trong năm 2025.

Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp logistics nhận định trạng thái này có thể sớm đảo chiều. Một doanh nghiệp giao nhận tại TP.HCM cho biết nếu chiến sự lan rộng, phụ phí rủi ro chiến tranh có thể tăng thêm 200 - 500 USD/container. Cùng với đó, chi phí bảo hiểm và nhiên liệu cũng bị đẩy lên khi tàu phải chuyển hướng tránh khu vực bất ổn.

Eo biển Hormuz là cửa ngõ duy nhất từ vịnh Ba Tư ra biển lớn, trung chuyển khoảng 20% lượng dầu thô toàn cầu mỗi năm. Bất kỳ gián đoạn nào tại đây đều có thể tạo hiệu ứng dây chuyền lên giá năng lượng và vận tải quốc tế. Việt Nam tuy không nằm gần khu vực xung đột nhưng phụ thuộc lớn vào các tuyến hàng hải đi qua Trung Đông và kênh đào Suez để xuất khẩu sang châu Âu, bờ Đông Mỹ.

Đại diện một hãng tàu nước ngoài có trụ sở tại Việt Nam cho biết tình hình diễn ra khá bất ngờ nên chưa kịp có thông báo chính thức đến khách hàng. Các tuyến từ Việt Nam đi châu Âu hiện vẫn cách xa khu vực giao tranh nên hàng hóa trên đường vận chuyển chưa phải điều chỉnh. Tuy nhiên, biến động về giá và chi phí có thể được điều chỉnh trong thời gian tới, tùy mức độ kéo dài của căng thẳng.

Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam, cho rằng mỗi lần Trung Đông bất ổn, cước tàu biển lại tăng theo chiến sự. Nhiều khả năng giá xăng dầu tăng, kéo theo chi phí vận tải và giá thành hàng hóa. Do đó, theo ông Nam, nếu căng thẳng kéo dài, khó khăn với thương mại sẽ leo thang. Vẫn còn quá sớm để nhận định cụ thể, nhưng nguy cơ phía trước là rất lớn.

Kinh nghiệm năm 2024 cho thấy khi xung đột tại Biển Đỏ buộc các hãng tàu phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng (Nam Phi), quãng đường tăng thêm hàng nghìn hải lý, thời gian kéo dài 10 - 14 ngày khiến cước vận tải "nhảy múa". Hệ lụy kéo theo là thiếu hụt vỏ container, biến động tỉ giá và tâm lý thị trường bất ổn.

Doanh nghiệp "nín thở" chờ thị trường mở cửa

Không chỉ vận tải biển, hàng không cũng chịu tác động mạnh. Tại Cảng hàng không quốc tế Nội Bài (Hà Nội) và Tân Sơn Nhất (TP.HCM), các hãng bay Trung Đông đồng loạt hủy chuyến do tình hình khai thác tại khu vực trung chuyển gặp khó khăn.

Theo đại diện một doanh nghiệp logistics tại TP.HCM, phần lớn lô hàng đi châu Âu, Mỹ, Trung Đông đều quá cảnh qua các hub lớn như Doha, Dubai, Abu Dhabi hoặc Istanbul. Khi các điểm này gián đoạn, chuỗi vận chuyển gần như tắc nghẽn.

Nguồn cung vận tải sụt giảm đột ngột trong khi nhu cầu xuất khẩu đầu tháng 3 vẫn cao khiến giá cước vận chuyển hàng không được dự báo tăng 15 - 35% tùy tuyến và mặt hàng. "Chúng tôi gần như không thể booking trong 1 - 2 tuần tới, nhất là tuyến EU và Mỹ. Nếu kéo dài, nguy cơ ùn ứ có thể sang hết tháng 3", đại diện một công ty logistics có trụ sở tại TP.HCM cho biết.

Nhiều chuyến bay vẫn khai thác phải bay vòng qua không phận Saudi Arabia và khu vực Biển Đỏ, tăng thêm 2 - 5 giờ mỗi chặng, kéo dài thời gian transit và làm chi phí nhiên liệu tăng mạnh. Một số lô hàng đã đến các điểm trung chuyển như Doha, Dubai, Abu Dhabi, Istanbul nhưng chưa thể tiếp tục hành trình do thiếu chuyến nối. Hàng điện tử, dệt may, linh kiện và hàng tươi sống chịu áp lực lớn nhất.

Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu cho biết đang theo dõi sát tình hình trước khi ký thêm hợp đồng giao hàng gấp. Một doanh nghiệp thủy sản tại TP.HCM cho biết hàng đông lạnh đi EU phụ thuộc nhiều vào các chuyến nối qua Trung Đông. Chậm 2 - 3 ngày là khách khiếu nại. Nếu giá cước tăng 20 - 30%, biên lợi nhuận gần như bị bào mòn.

Giới chuyên gia nhận định, nếu việc hủy chuyến chỉ diễn ra ngắn hạn, thị trường có thể tự điều chỉnh trong 1 - 2 tuần. Tuy nhiên, nếu tình hình kéo dài, áp lực sẽ lan sang vận tải biển khi doanh nghiệp chuyển tải sang đường khác, kéo theo biến động giá liên hoàn. Bộ Công Thương đánh giá xung đột diễn ra ở Trung Đông đã tạo môi trường rủi ro cao với vận tải, giao thương quốc tế và chuỗi cung ứng.

Dự báo giá nhiên liệu và hàng tiêu dùng có thể tăng, tác động gián tiếp đến sản xuất, xuất nhập khẩu của Việt Nam. Cục Xuất nhập khẩu khuyến nghị doanh nghiệp theo dõi sát diễn biến, chủ động kế hoạch sản xuất và phương án vận chuyển, tránh phát sinh ùn tắc; đồng thời đa dạng hóa nguồn cung và thị trường, rà soát điều khoản logistics, bảo hiểm, bất khả kháng trong hợp đồng để giảm thiểu rủi ro.