Sáng 8-8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. 

Bên cạnh việc hoàn thiện các khái niệm, danh mục kiểm soát và cơ chế quản lý dựa trên rủi ro, đại biểu Phạm Trọng Nhân (TP.HCM) đặt vấn đề phải nhận diện một dạng nguy cơ mới là năng lực công nghệ vô hình, đặc biệt là AI (trí tuệ nhân tạo), có thể tham gia vào chuỗi tạo ra những vật liệu, hợp chất nguy hiểm.

Lo AI tiếp tay phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, đề xuất quản lý theo rủi ro

Ông Nhân cho rằng cách tiếp cận truyền thống về phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt chủ yếu gắn với biên giới, cảng biển, cửa khẩu, nơi có thể kiểm soát hàng hóa hữu hình.

"Hơn nửa thế kỷ qua, nếu ta nói ngăn chặn phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt tức là nói câu chuyện của biên giới, cảng biển, cửa khẩu - nơi có thể chặn một container, giữ một chuyến tàu. Nhưng thứ nguy hiểm nhất của thời đại này không cần đi qua cửa khẩu nào cả: nó tồn tại dưới dạng mã nguồn, trọng số mô hình, thuật toán, truyền qua một đường kết nối Internet và có khả năng tự thiết kế ra những vật liệu, hợp chất mà một phòng thí nghiệm từng phải mất nhiều năm mới làm được", ông nói.

Từ đó ông Nhân đặt vấn đề dự thảo luật cần mở rộng cách nhận diện đối tượng kiểm soát. Ông đề nghị nghiên cứu cơ chế xác định và kiểm soát phù hợp đối với các mô hình AI có mức độ rủi ro cao, trong trường hợp có khả năng làm gia tăng đáng kể nguy cơ phổ biến vũ khí hủy diệt.

"Vấn đề không phải là kiểm soát AI nói chung: chỉ những mô hình có khả năng làm gia tăng đáng kể nguy cơ phổ biến mới cần cơ chế quản lý tương xứng. Nhưng nếu danh mục chỉ dừng ở hàng hóa hữu hình, trong khi năng lực nguy hiểm có thể truyền qua biên giới chỉ bằng một tệp vài trăm gigabyte, thì luật vừa có hiệu lực đã trở nên lạc hậu", ông Nhân nhấn mạnh.

Đáng chú ý, ông Nhân đề nghị tại Điều 11 bổ sung các tiêu chí nhận diện rủi ro từ AI như năng lực tính toán, mức độ tự chủ, có khả năng hỗ trợ thiết kế những vật liệu, hợp chất, tác nhân sinh học và khả năng vượt qua cơ chế an toàn của hệ thống.

Theo ông, một mô hình AI vượt ngưỡng năng lực nguy hiểm cũng cần được xác định là căn cứ để kích hoạt cơ chế đánh giá rủi ro quốc gia.

Ông đồng thời đề nghị nâng cảnh báo sớm thành năng lực phân tích rủi ro quốc gia, ứng dụng AI và phân tích dữ liệu lớn để phát hiện dấu hiệu bất thường trong chuyển giao công nghệ và và các dấu hiệu có nguy cơ liên quan đến hoạt động phổ biến.

"Luật phải biến sự cảnh giác đơn lẻ, ngẫu nhiên đó thành một năng lực cảnh báo sớm có tổ chức, có phân tích và có trách nhiệm giải trình", ông nói.

Đại biểu đề nghị "vùng an toàn pháp lý", Đại tướng Phan Văn Giang nói gì?

Ở góc độ hoàn thiện kỹ thuật lập pháp, đại biểu Trịnh Tú Anh (Lâm Đồng) đề nghị rà soát để thống nhất phạm vi danh mục kiểm soát với các đối tượng chịu sự quản lý của luật, không chỉ dừng ở hàng hóa lưỡng dụng mà cần bao quát hàng hóa, vật liệu, thiết bị, phần mềm, công nghệ và dịch vụ.

Bà Anh cũng đề nghị bổ sung hoạt động môi giới, tư vấn, đại diện, ủy thác, xúc tiến thương mại và các hoạt động trung gian liên quan đến những đối tượng thuộc diện kiểm soát.

Đồng thời thời hạn áp dụng biện pháp ngăn chặn khẩn cấp tại Điều 17 nên được nâng từ tối đa 24 giờ lên 48 giờ và cho phép gia hạn một lần không quá 48 giờ đối với vụ việc phức tạp.

Trong khi đó đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) tập trung vào cơ chế hỗ trợ tuân thủ, cho rằng pháp luật cần giúp doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu biết rõ mình phải làm gì, thay vì chỉ phát hiện và xử lý vi phạm.

Bà đề nghị nghiên cứu cơ chế tham vấn trước để tổ chức, doanh nghiệp hoặc cơ sở nghiên cứu có thể chủ động đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn khi chưa xác định chắc chắn nghĩa vụ pháp lý.

"Cơ chế này có hai lợi ích. Một mặt, giúp Nhà nước phát hiện sớm các lĩnh vực, công nghệ và phương thức giao dịch mới. Mặt khác, tạo 'vùng an toàn pháp lý' cho những chủ thể có thiện chí tuân thủ", bà Việt Nga nói.

Đặc biệt, với quản lý dựa trên rủi ro, bà đề nghị khi sử dụng công cụ phân tích dữ liệu, AI hoặc hệ thống cảnh báo tự động thì quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về chủ thể có thẩm quyền và có trách nhiệm giải trình.

"Tôi nhấn mạnh điều này bởi quản lý dựa trên rủi ro là xu hướng tiến bộ, giúp Nhà nước tập trung nguồn lực đúng chỗ. Nhưng nếu dữ liệu không tốt hoặc thuật toán, tiêu chí không được kiểm soát, thì quản lý dựa trên sự nghi ngờ", bà nói.

Giải trình sau đó, Đại tướng Phan Văn Giang, Phó thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, nhấn mạnh việc xây dựng luật phải đồng thời bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia nhưng không cản trở hoạt động dân sự, sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học và các hoạt động hợp pháp.

"Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhưng không làm phát sinh thủ tục, giấy phép, chế độ báo cáo hoặc nghĩa vụ có tính chất trùng lặp", Đại tướng Phan Văn Giang nêu yêu cầu.

Theo Đại tướng Phan Văn Giang, các quy định trong luật những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ, căn cứ, thời hạn và giới hạn áp dụng các biện pháp; không giao quy định chi tiết theo hướng mở rộng thẩm quyền hoặc hạn chế quyền trong phạm vi của mình.

Đại tướng Phan Văn Giang trình dự Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt

Đại tướng Phan Văn Giang, thừa ủy quyền của Thủ tướng trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội tờ trình về dự Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.