Sự nhập nhằng giữa vai trò của Nhà nước và tư nhân sẽ ảnh hưởng quá trình phát triển. Khi việc công chạy theo lợi nhuận ngắn hạn và việc tư dựa dẫm vào ưu đãi hành chính, hiệu quả của cả hai khu vực đều suy giảm.

Cần kỷ luật thể chế rõ ràng

Phát triển bền vững đòi hỏi một kỷ luật thể chế rõ ràng: công ra công, tư ra tư.

Với quyết tâm bước vào kỷ nguyên phát triển mới, thời gian qua chúng ta đã bàn thảo nhiều giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển cơ sở hạ tầng, các chương trình an sinh xã hội, nhà ở xã hội và giáo dục.

Cách tiếp cận phổ biến là khuyến khích khu vực tư nhân tham gia, qua đó xuất hiện nhiều đề xuất trong các lĩnh vực giao thông, nhà ở xã hội và đào tạo.

Tuy nhiên, kết quả triển khai thực tế còn hạn chế; nhiều đề xuất chậm được hiện thực hóa, thậm chí phải dừng lại, làm chậm tiến trình kiến tạo phát triển.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự đảo chiều vai trò. Làm ăn là việc tư, hạ tầng là việc công. Trong nền kinh tế thị trường, hoạt động kinh doanh thuộc trách nhiệm của khu vực tư nhân. Doanh nghiệp có quyền và nghĩa vụ chủ động tìm kiếm cơ hội, tự quyết định chiến lược phát triển, tự chịu rủi ro và trách nhiệm về hiệu quả đầu tư.

Ngược lại, hạ tầng, giao thông và các dịch vụ công thiết yếu là lĩnh vực công, gắn với lợi ích xã hội và phát triển dài hạn, nên thuộc trách nhiệm chủ đạo của Nhà nước.

Trong các lĩnh vực này, Nhà nước không thể bị động chờ các đề xuất riêng lẻ từ tư nhân, mà phải chủ động trong quy hoạch, bố trí nguồn lực, đầu tư và điều phối, bảo đảm phục vụ mục tiêu phát triển chung và lợi ích công cộng.

Nguyên tắc trên thể hiện rõ nhất trong chính sách nhà ở xã hội. Đây là công cụ bảo đảm an sinh và ổn định xã hội, không phải một phân khúc thị trường thông thường. Nhà nước cần chủ động tạo quỹ đất, hình thành quỹ đầu tư phát triển nhà ở xã hội, đồng thời thiết kế quỹ tiết kiệm nhà ở và hỗ trợ tài chính dài hạn cho người thu nhập thấp.

Trên thực tế, việc để tư nhân đề xuất và dẫn dắt các dự án nhà ở xã hội, đồng thời phụ thuộc vào vốn tín dụng ngân hàng thương mại, đã bộc lộ những hạn chế. Nguồn vốn thương mại có thời hạn ngắn, chịu áp lực lợi nhuận và rủi ro, trong khi nhà ở xã hội đòi hỏi vốn dài hạn, lợi nhuận thấp và ổn định chính sách.

Về giáo dục

Đối với giáo dục, dù có thể xã hội hóa về cung ứng, nhưng về bản chất vẫn là một dịch vụ công mang tính lưỡng hợp công tư. Tính công của giáo dục nằm ở chỗ hệ thống giáo dục quyết định chất lượng nguồn nhân lực, năng lực cạnh tranh quốc gia và mức độ công bằng xã hội trong dài hạn. Vì vậy, giáo dục không thể được vận hành như một thị trường thuần túy.

Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo trong việc xác định mục tiêu, cấu trúc và chuẩn mực của hệ thống giáo dục. Đồng thời đầu tư cho giáo dục nền tảng và thực hiện điều tiết để bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng.

Khu vực tư nhân tham gia ở các phân khúc phù hợp nhằm bổ sung nguồn lực, đa dạng hóa lựa chọn và nâng cao chất lượng, nhưng không thể thay thế vai trò kiến tạo của Nhà nước trong việc định hình và dẫn dắt toàn bộ hệ thống giáo dục.

Hợp tác công - tư (PPP) chỉ phát huy hiệu quả khi Nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Trong mô hình này, Nhà nước có trách nhiệm xác định mục tiêu công, lập quy hoạch, thiết lập chuẩn mực dịch vụ và phân bổ rủi ro phù hợp; khu vực tư nhân tham gia trên cơ sở tự nguyện khi họ nhìn thấy lợi ích trong một khung pháp lý minh bạch và cạnh tranh.

PPP không phải là cơ chế để Nhà nước rút lui khỏi trách nhiệm đầu tư và điều phối, mà là công cụ để huy động nguồn lực xã hội nhằm triển khai một thiết kế phát triển đã được Nhà nước xác lập rõ ràng từ đầu.

Phát triển bền vững không đến từ việc Nhà nước làm thay thị trường, cũng không đến từ việc thị trường lấn át vai trò của Nhà nước. Nó đến từ kỷ luật thể chế: Nhà nước kiến tạo và chịu trách nhiệm với lợi ích công; doanh nghiệp cạnh tranh và chịu trách nhiệm với hiệu quả kinh doanh.

Khi công ra công, tư ra tư, nguồn lực xã hội mới được phân bổ đúng chỗ, niềm tin dài hạn mới được củng cố và các chính sách phát triển mới thực sự tạo ra chuyển biến cho nền kinh tế và đời sống người dân.

Thêm cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc về nhà ở xã hội

Bộ Xây dựng vừa có dự thảo nghị quyết của Chính phủ về một số cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật và chỉ tiêu pháp lệnh đột phá phát triển nhà ở xã hội.