Con đi học về hát 'ngày làm ba trăm rưỡi, uống bia hết hai trăm ngàn', có đáng lo?

Mới đây, chia sẻ của một người mẹ về đứa con trai mới lên lớp 1 nghêu ngao câu hát đang viral trên mạng "ngày làm ba trăm rưỡi, uống bia hết hai trăm ngàn" khiến người lớn giật mình. Câu chuyện nhận được nhiều sự đồng cảm khi không ít phụ huynh "tìm thấy" con mình trong đó.

Trẻ không xem TikTok vẫn có thể sống trong văn hóa TikTok

Trao đổi với Tuổi Trẻ, tiến sĩ Lê Thị Thanh Tịnh, Trưởng nhóm nghiên cứu sản phẩm chiến lược về công nghệ giáo dục của Đại học Đà Nẵng, cho rằng điều đáng quan tâm không chỉ là trẻ xem gì trên mạng, mà còn là cách những nội dung được khuếch đại từ môi trường số đi vào đời sống của trẻ, kể cả khi trẻ không trực tiếp tiếp xúc với nền tảng.

Theo tiến sĩ Tịnh, cần thận trọng khi đi từ hiện tượng một đứa trẻ hát một câu đang viral đến kết luận trẻ trực tiếp tiếp xúc với nội dung không phù hợp trên mạng xã hội. Bởi một đứa trẻ hát một câu viral (lan truyền nhanh) không có nghĩa là trẻ trực tiếp lên TikTok, YouTube xem và được thuật toán đưa nội dung đó tới.

Trẻ có thể nghe anh chị hát, bố mẹ mở, bạn bè truyền cho nhau, hoặc nghe ở quán, trên xe, ngoài sân trường. Nói cách khác, một nội dung có thể được tạo ra trên môi trường số, nhưng trẻ lại tiếp xúc với nó qua những tương tác hoàn toàn ngoài màn hình.

Vì vậy, nếu lấy hiện tượng này để kết luận ngay trẻ trực tiếp xem nội dung không phù hợp trên nền tảng số thì sẽ thiếu cơ sở.

Điều đáng chú ý hơn, theo tiến sĩ Tịnh, là ảnh hưởng của nội dung số ngày nay không dừng lại ở màn hình. Một bài hát, câu nói, điệu nhảy khi đủ sức lan truyền sẽ đi ra khỏi nền tảng, trở thành một phần của giao tiếp đời thường và tiếp tục được truyền qua người lớn, anh chị, bạn bè.

Đến lúc đó, một đứa trẻ không có TikTok vẫn có thể sống trong một môi trường văn hóa chịu ảnh hưởng của TikTok. Vì thế, câu chuyện không chỉ nằm ở việc cha mẹ có cho con sử dụng điện thoại hay không, mà rộng hơn là: Những ai và những yếu tố nào đang tham gia kiến tạo môi trường văn hóa mà trẻ lớn lên trong đó? - bà Tịnh đặt vấn đề.

Trước đây, những nguồn ảnh hưởng đến trẻ tương đối dễ nhận diện, từ gia đình, nhà trường, sách đến các chương trình thiếu nhi.

Ngày nay, các nguồn ảnh hưởng ấy không mất đi, nhưng được bổ sung bởi một hệ sinh thái truyền thông phức tạp hơn: nền tảng, thuật toán, người sáng tạo nội dung, các trào lưu trên mạng, thói quen sử dụng và chia sẻ nội dung của người lớn, và sự lan truyền ngang giữa trẻ với nhau.

Người lớn đang kiểm soát hay giúp trẻ hiểu?

Theo tiến sĩ Tịnh, không nên vội suy luận rằng trẻ hát một câu nào đó nghĩa là trẻ đã tiếp nhận những quan niệm hay giá trị chứa trong nội dung đó. Hát nhại, hiểu nội dung, coi điều được nói đến là bình thường và thực sự hình thành quan niệm về nó là những mức độ rất khác nhau.

Nếu không phân biệt các mức độ này, người lớn dễ biến một hiện tượng thú vị thành lời cảnh báo đạo đức quá nhanh. Việc một đứa trẻ thuộc câu hát không đủ để kết luận trẻ đã hiểu, đồng tình hay hình thành quan niệm theo nội dung ấy.

Do vậy, vai trò của người lớn từ lúc một nội dung chỉ được trẻ bắt chước cho tới khi nó trở thành một phần trong cách trẻ hiểu thế giới là rất quan trọng.

Theo tiến sĩ Tịnh, nhiều cha mẹ trao điện thoại cho con để giải trí đã có ý thức kiểm soát những gì trẻ nhìn thấy. 

Điều đó cần thiết, nhưng chưa đủ. Quan trọng hơn về lâu dài là giúp trẻ hình thành năng lực nhận biết, đặt câu hỏi, diễn giải, lựa chọn và phản ứng phù hợp trước những nội dung mà trẻ gặp trong đời sống số cũng như ngoài đời thực.

"Không thể dựng hàng rào đủ cao quanh một đứa trẻ, nhất là khi nội dung số đã vượt ra khỏi màn hình. Cuối cùng, trẻ vẫn cần khả năng nhận biết, hỏi, diễn giải, lựa chọn và phản ứng với nội dung.

Tôi cho rằng từ câu hát của một đứa trẻ lớp 1, không nên vội kết luận mạng xã hội đang đầu độc trẻ em. Tuổi thơ hôm nay đang được kiến tạo bởi một hệ sinh thái mà quyền định hình đã phân tán ra khỏi gia đình và nhà trường.

Cần có những hàng rào kiểm soát độ tuổi tiếp cận nội dung số và nâng cao nhận thức cho trẻ khi tiếp cận môi trường số để "vẽ đúng đường cho hươu chạy"" - tiến sĩ Tịnh nói.

TP.HCM chuyển đổi số giáo dục: Bỏ sổ giấy, không còn 'mỗi trường một phần mềm'

TP.HCM đang xây dựng hệ sinh thái giáo dục số dùng chung, từ học bạ, hồ sơ điện tử đến dữ liệu ngành, giúp giáo viên giảm việc giấy tờ.