Chỉ còn 15km, tàu robot vẫn không thể cứu kính thiên văn NASA

HOÀNG THI

Tàu robot LINK đã tiến cách kính thiên văn Swift chỉ 12-15 km nhưng phải từ bỏ nhiệm vụ giải cứu vì không còn đủ nhiên liệu.

NASA đã đặt nhiều kỳ vọng vào LINK, tàu robot do công ty Katalyst Space Technologies phát triển để thực hiện một nhiệm vụ hiếm gặp trong không gian.

'Cứu' kính thiên văn hoạt động hơn 20 năm của NASA

Mục tiêu của LINK là tiếp cận kính thiên văn Neil Gehrels Swift Observatory (gọi tắt là Swift), dùng ba cánh tay robot giữ lấy thiết bị này rồi sử dụng động cơ để nâng cả hai lên quỹ đạo cao hơn.

Swift được phóng từ năm 2004, ban đầu chỉ được thiết kế cho nhiệm vụ kéo dài hai năm. Hơn 20 năm sau, kính thiên văn vẫn hoạt động, tiếp tục quan sát các vụ nổ tia gamma, sao phát nổ và những hiện tượng thiên văn có thời gian tồn tại rất ngắn.

Vấn đề của Swift nằm ở quỹ đạo đang thấp dần.

Theo NASA, hoạt động mạnh của Mặt trời trong những năm gần đây khiến tầng khí quyển phía trên Trái đất giãn nở. Mật độ khí quyển ở độ cao của Swift vì thế tăng lên, tạo thêm lực cản và khiến kính thiên văn mất độ cao nhanh hơn dự kiến.

Nếu không được nâng quỹ đạo, Swift có nguy cơ tái nhập khí quyển trong khoảng từ tháng 10 đến cuối năm 2026.

NASA ký hợp đồng trị giá 30 triệu USD với Katalyst để tìm cách cứu kính thiên văn. LINK được phát triển chỉ trong khoảng chín tháng rồi phóng lên quỹ đạo vào đầu tháng 7-2026.

Nhiệm vụ này khó ngay từ thiết kế ban đầu. Swift chưa từng được chế tạo để một tàu khác có thể đến giữ, kéo hoặc sửa chữa. LINK phải tự tìm mục tiêu, tiếp cận chính xác một vệ tinh đang bay với tốc độ hàng kilomet mỗi giây rồi dùng cánh tay robot giữ lấy nó mà không tạo ra va chạm nguy hiểm.

Rắc rối xuất hiện không lâu sau khi LINK lên quỹ đạo.

Theo Katalyst, tàu rơi vào trạng thái quay mất kiểm soát. Các kỹ sư dưới mặt đất cuối cùng giảm được tốc độ quay và ổn định con tàu, nhưng quá trình xử lý đã tiêu tốn một phần lớn nhiên liệu dự trữ.

Đến ngày 20-8, NASA và Katalyst quyết định hủy kế hoạch bắt giữ Swift và nâng quỹ đạo cho kính thiên văn. Lượng nhiên liệu còn lại của LINK không đủ để thực hiện toàn bộ chuỗi thao tác một cách an toàn.

Nỗ lực cuối cùng trước khi cạn nhiên liệu

Tuy nhiên, LINK chưa dừng hoạt động ngay.

Katalyst quyết định tận dụng phần nhiên liệu còn lại để thử các công nghệ có thể dùng cho những nhiệm vụ sửa chữa vệ tinh sau này. Cuối tháng 8 và đầu tháng 9, LINK tiếp tục nâng quỹ đạo, điều chỉnh mặt phẳng bay để áp sát Swift, triển khai cả ba cánh tay robot và kích hoạt các động cơ đẩy điện sử dụng xenon.

Cuối tuần qua, tàu tiến tới cách Swift khoảng 12 đến 15 km.

Ở khoảng cách này, LINK sử dụng các cảm biến để quan sát và thu thập dữ liệu về kính thiên văn cho NASA. Đây cũng là khoảng cách gần nhất mà tàu cứu hộ có thể đạt tới trước khi phải chấm dứt nỗ lực tiếp cận.

Giám đốc điều hành Katalyst Ghonhee Lee nói với AP rằng họ đã đến rất gần nhưng vẫn còn quá xa để hoàn thành nhiệm vụ.

LINK sẽ không thử áp sát Swift thêm lần nữa.

Katalyst cho biết lượng nhiên liệu còn lại khiến một lần tiếp cận mới gần như không khả thi. Tàu robot dự kiến tiếp tục thử nghiệm ba cánh tay dài khoảng 1 m cùng một số hệ thống khác trước khi tự hạ quỹ đạo, tái nhập khí quyển và cháy trong vài tuần tới.

Swift vẫn tiếp tục hoạt động trong khoảng thời gian còn lại. NASA đã cho kính thiên văn trở lại quan sát khoa học vào cuối tháng 8 sau thời gian tạm dừng để tiết kiệm năng lượng.

Nếu không xuất hiện một phương án cứu hộ khác, Swift nhiều khả năng sẽ đi vào khí quyển Trái đất trong những tháng cuối năm 2026.

Dù không "cứu" được Swift, chuyến bay của LINK vẫn cung cấp dữ liệu thực tế cho hướng sửa chữa và kéo dài tuổi thọ vệ tinh ngay trên quỹ đạo.

NASA đang ngày càng quan tâm đến khả năng bảo dưỡng tàu vũ trụ sau khi chúng đã được phóng. Quản trị viên NASA Jared Isaacman từng cho rằng việc cứu một tàu vũ trụ có giá trị có thể hợp lý nếu chi phí sửa chữa thấp hơn chi phí chế tạo và phóng một thiết bị thay thế.