Dưới thông tin "TP.HCM sẽ làm nút giao Gò Công quy mô 4 tầng", một bạn đọc ý kiến: "Chữ 'nút giao' khó hiểu, dễ gây nhầm lẫn. Sao không gọi là 'giao lộ' cho đơn giản?".

Tiến sĩ Phạm Hòa Hiệp chia sẻ thêm xung quanh thắc mắc này.

Nút giao, bùng binh, vòng xoay, vòng xuyến...

Cách đây không lâu, trong một lần từ Huế vào TP.HCM, khi dừng xe hỏi đường, tôi được hướng dẫn: "Anh cứ chạy thẳng tới nút giao cách đây nửa cây số rồi quẹo trái".

Tôi đứng khựng lại vài giây. Trong đầu hiện lên suy nghĩ: nút giao là cái gì? Có phải cái nút bấm đèn giao thông mà mình thường thấy ở ngã tư không?

Lần đầu tiên ra miền Bắc, tôi lại thấy hơi khó hiểu với từ vòng xuyến. Là một người lớn lên ở Huế, tôi hay dùng từ bùng binh.

Những câu chuyện ấy phản ánh thực tế rằng ngôn ngữ giao thông của chúng ta, dù quen thuộc, vẫn chứa không ít mơ hồ.

Liên quan thắc mắc từ "nút giao" của bạn đọc trên, thoạt nghe đó chỉ là chuyện chữ nghĩa. Nhưng trong bối cảnh đô thị hóa và giao thông ngày càng phức tạp, cách gọi tên các cấu trúc giao thông không chỉ là vấn đề ngôn ngữ, mà còn là vấn đề nhận thức đô thị.

Ngay cả trong cùng một thành phố, cách gọi cũng có thể rất khác nhau. Chỉ cần hỏi đường một người TP.HCM, bạn sẽ nghe đủ kiểu: "Rẽ ở giao lộ Hồng Bàng - An Dương Vương", "Chạy tới bùng binh Ngã Sáu", "Qua vòng xoay Phù Đổng", hoặc "nút giao"...

Tất cả đều chỉ những điểm giao cắt đường sá, nhưng mỗi từ lại gợi ra một hình ảnh và quy mô công trình khác nhau.

Nhiều người cho rằng giao lộ là cách gọi quen thuộc hơn, giúp người nghe dễ hình dung nơi các con đường gặp nhau trên mặt phẳng, thường kèm theo đèn tín hiệu. 

Trong khi đó nút giao có thể là thuật ngữ mang đậm tính chuyên môn, dùng để chỉ điểm kết nối phức tạp giữa nhiều tuyến đường, thường là các nút giao lập thể với cầu vượt, hầm chui và hệ thống phân tầng giao thông. 

Nhưng chính vì tính kỹ thuật ấy, với người không làm trong ngành, chữ "nút" lại dễ gợi liên tưởng sang nút thắt hay nút bấm, khiến khái niệm trở nên mơ hồ.

Nên gọi thế nào cho phù hợp?

Bên cạnh đó còn có các từ mang tính vùng miền như vòng xoay, vòng xuyến, bùng binh thì sao?

Sự đa dạng này phản ánh lịch sử ngôn ngữ Việt Nam: từ cổ điển Hán Việt (giao lộ), đến ảnh hưởng Pháp thuộc (bùng binh, vòng xuyến), rồi thuật ngữ kỹ thuật hiện đại (nút giao, vòng xoay). Miền Bắc thích dùng nút giao, vòng xoay; miền Nam giữ bùng binh, giao lộ vì tính dân dã, gần gũi.

Tuy nhiên sự phong phú ấy đôi khi lại trở thành nguồn gốc của những rắc rối rất cụ thể: du khách tra bản đồ, tài xế lần đầu đến thành phố, hay thậm chí chính người dân địa phương cũng có thể lúng túng trước những cách gọi khác nhau cho cùng một dạng công trình.

Trong tiếng Anh, sự phân biệt khá rõ: intersection cho giao lộ mặt phẳng, interchange cho nút giao lập thể, roundabout cho giao lộ hình tròn.

Tiếng Việt linh hoạt hơn, giàu sắc thái hơn, nhưng chính sự linh hoạt ấy khiến chúng ta thiếu một hệ thống thuật ngữ đủ chuẩn hóa và nhất quán, nhất là khi hạ tầng giao thông ngày càng phức tạp.

Với các công trình hạ tầng quy mô lớn như Gò Công, nút giao là cách gọi chính xác và cần thiết về mặt kỹ thuật. Tuy nhiên truyền thông có thể giúp công chúng tiếp cận dễ hơn bằng những cách diễn đạt thân thiện hơn, chẳng hạn: nút giao lập thể Gò Công (gồm cầu vượt và hầm chui nhiều tầng).

Trong đời sống hằng ngày, giao lộ vẫn là từ rõ ràng, trực quan và dễ dùng nhất.

Tuy vậy, từ câu hỏi nút giao hay giao lộ hiện ra một yêu cầu nghiêm túc hơn: tiếng Việt, không chỉ trong lĩnh vực giao thông, có nên cần được chuẩn hóa bài bản hơn, từ sách giáo khoa, biển báo, bản đồ số cho tới truyền thông đại chúng?.

Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ, như Max Weinreich, chỉ ra rằng sự thống nhất của ngôn ngữ trong các lĩnh vực then chốt của đời sống xã hội không thể tách rời vai trò của chính sách và quản lý. 

Tuy nhiên ở chiều ngược lại, ngôn ngữ đời sống không phải là hệ thống cơ học, khô cứng. Chính sự linh hoạt, thậm chí đôi khi mơ hồ, lại giúp ngôn ngữ thích nghi với văn hóa và cảm xúc của con người.

Vì thế vấn đề không hẳn là chọn thống nhất hay đa dạng, mà là dùng mỗi cách gọi vào đúng bối cảnh của nó, tùy bối cảnh và trải nghiệm. Trong quy hoạch và giao thông đô thị, cần sự chuẩn xác, nhất quán; còn trong đời sống thường ngày, sự đa dạng ngôn ngữ vẫn nên được trân trọng như một phần ký ức và bản sắc.

Và một cách dùng từ rõ ràng, nhất quán cũng có thể tháo gỡ không ít "nút thắt" trong giao tiếp hằng ngày của chúng ta.

Ba nút giao lớn ở TP.HCM sắp 'đổi đời' bằng cầu vượt, người dân mong từng ngày

Ba nút giao lớn ở TP.HCM sắp được xây cầu vượt để giảm kẹt xe, người dân mong từng ngày vì áp lực giao thông đã kéo dài nhiều năm.