Biệt đội bảo vệ tôm cá ở phá Tam Giang

"Tụi bây đừng có mà làm anh hùng", những người đi đánh bắt thủy sản kiểu tận diệt ở phá Tam Giang chửi khi đội tuần tra của ông Phan Chiến ở thôn 8, phường Phong Quảng, Huế, xuất hiện.

"Nhiều phụ nữ đi cùng còn làm những hành động rất khó coi. Nhưng kệ họ, việc mình đúng thì mình làm thôi", ông Chiến cười lớn.

Những cuộc xua đuổi, giằng co và trả thù ở phá Tam Giang

Một buổi sáng, ông Chiến vừa thức giấc, tiếng điện thoại reo lên. Tin tức báo về có một ghe đang cào ngao hến ở đầm phá. Ông gọi anh em đội tuần tra lên đường.

30 phút sau, thuyền đội tuần tra áp sát ghe cào trộm, thông báo họ vi phạm khai thác thủy sản. Khi chuẩn bị áp giải ghe cào trộm về bờ, họ kịp gọi ứng cứu với 3-4 ghe chạy đến chống trả, bao vây ngược lại.

Hai bên giằng co, ông Chiến thấy tình hình căng thẳng nên tạm rút. Bất ngờ, phía bên kia ném thanh sắt sang làm anh Nguyễn Tân gãy 3 xương sườn.

Nhóm người cào trộm sau đó bị bắt giữ. Kẻ gây thương tích cho anh Tân bị án treo, buộc trả tiền viện phí và tiền công mất sức lao động.

Lần khác cũng từ tin báo, đội tuần tra của ông Chiến bắt quả tang kẻ cào ngao trộm trên đầm phá. Khi người đó bị bắt, ông Chiến thấy vợ anh ta này sắp sinh, gia cảnh khó khăn.

Ông nghĩ giờ xử phạt thì cũng tội. "Chú vào trong đó trình bày điều kiện gia đình, rồi xin giảm nhẹ số tiền nộp phạt", ông Chiến bày cho kẻ cào trộm.

Anh em trong đội cũng xin cho kẻ cào trộm được giảm mức phạt. Ai ngờ anh ta vẫn thù hận. Hai tháng sau, trong cơn say, y tìm đến lăng mộ gia đình ông Chiến, đập phá.

Công an mời người bị tình nghi lên. Kẻ cào trộm nhận tội. "Bữa đó em say quá, thấy uất ức trong người. Em lỡ làm bậy, giờ thấy quá sai với anh. Có gì cho em xin lỗi", người trộm ngao nói với ông Chiến.

Ngôi mộ vừa mới xây xong bị phá hỏng nhà bia, những họa tiết trang trí… Chính quyền vào cuộc xử lý. Chi phí sửa lăng hết 11 triệu đồng.

Tháng 7-2025, đội tuần tra thôn Hà Công, xã Đan Điền trong một chuyến truy đuổi cũng đã bắt được hai người đang cào trộm hến. Đội áp sát, giải được thuyền về bến. Nhưng khi vừa cập bờ, hai người cào trộm đã bỏ đi, để lại chiếc thuyền và dụng cụ hành nghề. Chiếc thuyền giờ vẫn được chính quyền tạm giữ. Người cào trộm không mặn mà đến chuộc lại.

"Chúng tôi chỉ có quyền xua đuổi, chứ không thể giữ người. Họ lên bờ xong bỏ đi. Giờ những người đó cũng không đến chuộc lại vì sợ sẽ bị phạt nặng hơn", anh Hồ Tân một thành viên đội tuần tra cho biết.

"Không có đội tự quản thì tôm cá mất hết"

Anh Tân cho biết những năm trước, các đối tượng khai thác tận diệt thường đi cả một đoàn đông, khi đội ra truy đuổi họ sẵn sàng chống trả lại.

"Họ rất manh động, liều lĩnh. Lực lượng mình thì mỏng, không dụng cụ tự vệ. Nhiều lúc họ truy đuổi ngược lại. Mình thì không có quyền hạn gì nhiều. Nói chung mình chỉ ngăn chặn, xua đuổi thôi", anh Tân nói.

Những kẻ cào ngao hến, hay khai thác thủy sản bằng xung điện đều đến từ các địa bàn xã khác. Một chiếc cào được thiết kế với lưới và nhiều thanh sắt bên dưới. Khi thuyền chạy, các thanh sắt cắm sâu xuống lớp bùn, cào gom tất cả những thứ trên đường đi. Sinh vật tầng đáy khó thoát. Các thanh sắt sới tung lớp bùn, phá vỡ các hang ổ cá, hệ sinh thái bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Trước nguồn thu lớn từ thủy sản quý hiếm, họ không loại trừ các cách tận diệt. Đội tự quản thuộc những chi hội nghề cá các xã, phường nằm bên bờ phá Tam Giang cũng ra đời từ đó, đến nay đã gần 20 năm. Họ sợ nguồn lợi thủy sản sẽ không còn nếu không bảo vệ. Ông Chiến nói rằng từ khi thành lập đến nay đội đã bắt giữ hàng chục vụ.

Những thanh niên trai tráng trong làng được họp lại, thay phiên nhau đi tuần tra. Họ tự bỏ tiền túi ra, đóng thuyền, mua xăng dầu. Họ làm không công, bất chấp nguy hiểm, ngày đêm, mưa gió. Có thời gian chi phí xăng dầu được Chi cục Thủy sản, Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Huế hỗ trợ, nhưng sau này cắt giảm.

Thời gian các đối tượng khai thác trộm thường vào đêm khuya, lợi dụng mưa gió, việc tuần tra vì thế cũng vất vả theo. Để tránh bị lộ thông tin, các đội thường theo tin báo hoặc đi bất thường.

Ông Chiến khẳng định chắc nịch, nếu không có những đội tự quản, nguồn lợi thủy sản vùng đầm phá sẽ bị ảnh hưởng rất lớn.

"Con cá ong hương trước đây mỗi lần đổ nò sáo thu được cả tạ, nhưng giờ chỉ được vài ba ký", ông Chiến nói.

Không chỉ khai thác trái phép bên ngoài, cào bắt sinh vật tầng đáy, phá vỡ hệ sinh thái. Những kẻ khai thác thủy sản tận diệt còn còn xông vào khu vực lồng nuôi cá của ngư dân, cắt lưới trộm cá lồng. Nhiều hộ nuôi thủy sản trắng tay với nạn cướp này.

Những người dân sống dựa vào đầm phá đều chung một nhận định, trước đây nhiều thủy sản nhưng giờ đã ít đi. Nguồn lợi thủy sản bị cạn kiệt, suy giảm nên người dân vì thế luôn tích cực đóng góp quỹ, góp sức để các đội tự quản hoạt động.

Từ năm 2021 - 2025, cơ quan chức năng đã xử phạt vi phạm hành chính 128 vụ liên quan đến khai thác thủy sản. Một con số đủ để càn quét, tàn phá hệ sinh thái nếu không được ngăn chặn kịp thời.

"Giờ khổ cực gì cũng phải duy trì đội tuần tra, mình bỏ bê là đầm phá này tan hoang", anh Tân nhấn mạnh.

Lịch huyết Tam Giang "sung" lắm

TT - Phá Tam Giang (Thừa Thiên - Huế) là nơi cung cấp khá nhiều hải sản quý: rong biển, cá, tôm, nhuyễn thể... hằng năm khai thác được cả ngàn tấn. Một loài cá rất đặc biệt ở Tam Giang là con lịch, và ngon nhất là lịch huyết (đỏ).