Trao đổi cùng Tuổi Trẻ, TS Ananya Manmathbhai Mehta - Phó chủ nhiệm bộ môn truyền thông chuyên nghiệp ĐH RMIT Việt Nam - nói mạng xã hội có thể giúp nâng cao nhận thức về bạo hành trẻ em nhưng cũng dễ đẩy cộng đồng vào những phản ứng cảm tính, cực đoan và vô tình làm tổn thương các em thêm lần nữa.

Con dao hai lưỡi

* Ông đánh giá mạng xã hội tác động đến cách cộng đồng nhìn nhận các vụ việc, trong đó có bạo hành trẻ em thế nào?

- Tại Việt Nam, các nền tảng Facebook, TikTok có ảnh hưởng rất lớn đến cách mọi người phản ứng trước các vụ bạo hành trẻ em. 

Ở khía cạnh tích cực, mạng xã hội giúp lan truyền thông tin, thu hút sự chú ý rất nhanh, nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy cơ quan chức năng hành động. Có khi nhiều người tiếp cận kiến thức về quyền trẻ em, kỹ năng nuôi dạy con, dấu hiệu nhận biết bạo hành cũng từ đó.

Tuy nhiên mạng xã hội dễ tạo ra phản ứng cảm tính thay vì thúc đẩy sự thấu hiểu cẩn trọng. Các cuộc thảo luận thường trở nên quá cảm xúc, cực đoan, phán xét hoặc tập trung vào việc đổ lỗi cho cá nhân thay vì nhìn nhận những vấn đề lớn hơn như áp lực nuôi dạy con, thiếu hỗ trợ xã hội hay những lỗ hổng trong hệ thống bảo vệ trẻ em.

Đôi khi còn xuất hiện tình trạng lan truyền thông tin sai lệch hoặc chia sẻ thông tin riêng tư của nạn nhân mà không được phép. Mạng xã hội là con dao hai lưỡi, vừa giúp nâng cao nhận thức vừa có thể tác động đến thái độ xã hội theo cả hướng tích cực lẫn tiêu cực.

* Truyền thông cần làm gì để nâng cao nhận thức mà không khiến tổn thương của trẻ thêm nghiêm trọng?

- Trước hết cơ quan báo chí, nhà sáng tạo nội dung và nền tảng số cần ưu tiên sự an toàn và phẩm giá của trẻ, cẩn trọng khi chia sẻ thông tin nhận diện, hình ảnh hoặc mô tả mang tính bạo lực liên quan đến nạn nhân, có thể gây thêm tổn thương cho nạn nhân và gia đình. 

Cần cung cấp thông tin nhẹ nhàng thay vì giật gân hay kịch tính hóa vụ việc, nên tránh ngôn ngữ gây sốc khiến bi kịch trở thành "nội dung giải trí". Thay vào đó truyền thông nên cung cấp thêm các yếu tố nguy cơ, hậu quả pháp lý và những nguồn hỗ trợ sẵn có.

Các nền tảng cần kiểm soát chặt hơn những bình luận độc hại, nội dung đổ lỗi cho nạn nhân hoặc hình ảnh bạo lực. Nên ưu tiên lan tỏa thông tin đáng tin cậy từ chuyên gia, các tổ chức xã hội và cơ quan chức năng một cách đúng đắn. Việc cung cấp thông tin đường dây nóng, kênh báo cáo và các thông điệp giáo dục sẽ giúp biến nhận thức thành hành động tích cực thực sự.

Ngăn chặn tổn thương

* Không ít vụ việc khi xảy ra hậu quả nghiêm trọng mới được biết đến, ông lý giải thế nào?

- Hậu quả nghiêm trọng, thậm chí tử vong, cho thấy khoảng trống trong việc nhận diện và phản ứng sớm. Các dấu hiệu cảnh báo có thể đã bị bỏ qua, phớt lờ hoặc không được báo cáo kịp thời. Dù lan truyền thông tin rất nhanh, mạng xã hội thường phản ứng với khủng hoảng hơn là giúp ngăn ngừa từ sớm.

Điều đó phản ánh cách phản ứng của cộng đồng. Hàng xóm, người thân, thậm chí nhà trường có thể nhận ra bất thường nhưng không chắc phải làm gì hoặc ngại can thiệp vì cho rằng đó là chuyện riêng của gia đình. Một số tổ chức cũng lo ngại ảnh hưởng danh tiếng của họ.

Như vậy có thể nói các thông điệp hiện có thể chưa tiếp cận cộng đồng hiệu quả như mong đợi. Nhiều người chưa nhận diện được các hình thức bạo hành ngoài những trường hợp dễ thấy hoặc chưa nhận thức đầy đủ rằng bỏ bê và tổn thương tinh thần cũng nghiêm trọng không kém. Điều này cần thay đổi, chuyển từ phản ứng với bi kịch sang ngăn ngừa trước khi bi kịch xảy ra.

* Làm cách nào để chuyển từ phản ứng sang phòng ngừa?

- Các chiến dịch trên mạng xã hội có thể hữu ích bằng cách chia sẻ những thông điệp đơn giản, gần gũi như cách nhận biết dấu hiệu bạo hành, cần làm gì khi nghi ngờ có bạo hành và nơi có thể trình báo một cách an toàn. Các video ngắn, infographic và câu chuyện thực tế sẽ giúp thông điệp trở nên hấp dẫn và dễ ghi nhớ hơn.

Nhà trường cũng đóng vai trò rất quan trọng. Giáo viên và nhân viên cần được đào tạo để nhận diện các dấu hiệu cảnh báo về hành vi và thể chất, đồng thời trường học cần xây dựng những không gian an toàn để trẻ cảm thấy thoải mái khi lên tiếng. Cần giáo dục trẻ hiểu về quyền của trẻ và biết tìm đến ai để được hỗ trợ.

Các tổ chức cộng đồng và phúc lợi xã hội có thể củng cố thêm mạng lưới hỗ trợ tại địa phương. Những chương trình hướng dẫn kỹ năng làm cha mẹ, hỗ trợ sức khỏe tinh thần và quản lý căng thẳng có thể giúp giảm thiểu các yếu tố nguy cơ trước khi bạo hành xảy ra. Cần xác lập rằng bảo vệ trẻ em là trách nhiệm chung chứ không phải sự can thiệp không cần thiết.

Cuối cùng, các hệ thống trình báo cần tạo cảm giác an toàn và dễ tiếp cận. Mọi người sẽ sẵn sàng hành động hơn nếu họ tin rằng những lo ngại của mình được lắng nghe nghiêm túc và xử lý bảo mật. Các đường dây nóng rõ ràng, đầu mối liên hệ tại địa phương và việc thực thi minh bạch sẽ giúp xây dựng niềm tin đó.

Không thể giao trẻ em cho mạng xã hội: Hãy ưu tiên bảo vệ trẻ dưới 13 tuổi

Trẻ dễ bị cuốn vào mạng xã hội và thiếu khả năng tự kiểm soát. Vì vậy nên ưu tiên bảo vệ trẻ dưới 13 tuổi thay vì cấm toàn bộ người dưới 16 tuổi.