Để chuẩn bị cho Yi Soyeon, phi hành gia Hàn Quốc đầu tiên bay lên vũ trụ vào năm 2008, Chính phủ nước này đã dành ba năm nghiên cứu và chi khoảng 1 triệu USD để tạo ra "kim chi vũ trụ" bằng cách dùng tia bức xạ để tiêu diệt vi khuẩn và tạo ra loại kim chi dạng sệt, ít mùi, đóng gói đặc biệt, giúp cô có thể ăn được trong môi trường không trọng lực.

"Nếu một người Hàn Quốc lên vũ trụ, kim chi cũng phải có mặt ở đó", một nhà khoa học Hàn Quốc khi đó nói.

Kim chi lên vũ trụ và khát vọng cho phở Việt

Rõ ràng đây không phải là một nước đi ngẫu hứng, chiều "dạ" của một người Hàn sắp rời quê hương và bay lên vũ trụ; sâu xa hơn nó là một chiến lược quảng bá trình độ khoa học công nghệ và văn hóa Hàn Quốc ra ngoài lãnh thổ (và bên ngoài Trái đất) hết cỡ.

Để rồi vượt qua kiểm định nghiêm ngặt của cơ quan chức năng của Nga (nơi quản lý tàu vũ trụ Soyuz thời điểm ấy), kim chi có tên trong danh sách các thực phẩm được phép mang lên Trạm vũ trụ quốc tế (ISS).

Đó là một trong những lần "chơi lớn" khiến thiên hạ trầm trồ của Chính phủ Hàn Quốc; cũng là một "content" đắt giá. Thông qua chiến dịch "ngoại giao kim chi", họ đã biến một thách thức kỹ thuật thành một câu chuyện truyền cảm hứng để bán hàng và nâng tầm thương hiệu ẩm thực quốc gia lên tiêu chuẩn cao nhất thế giới.

Sau sự kiện này, thế giới nhìn nhận kim chi không chỉ là món dưa muối bình dân của người Hàn mà là một loại thực phẩm bổ dưỡng, an toàn và hiện đại.

Đáng không? Rất đáng.

Năm 2013, UNESCO ghi danh văn hóa muối kim chi (Kimjang) là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Kim chi của Hàn Quốc nổi danh toàn cầu. Nhắc đến kim chi, ai cũng biết đó là Hàn Quốc.

Sở dĩ nhắc đến câu chuyện này bởi phở Việt cũng đang đứng trước một cơ hội rất lớn khi đầu năm nay, Phó thủ tướng Mai Văn Chính vừa đồng ý chủ trương lập hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể đề nghị ghi danh phở vào danh sách của UNESCO.

Trò chuyện với Tuổi Trẻ trước thềm Vietnam Phở Festival tại Singapore hồi tháng 10-2025, nghệ nhân ẩm thực Ánh Tuyết nói "với lịch sử lâu đời, sự tinh tế trong chế biến và sức ảnh hưởng văn hóa sâu rộng, phở quá xứng đáng là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và xứng đáng có địa vị cao hơn".

Từng nhiều lần làm việc với các chuyên gia của UNESCO, TS Lê Thị Minh Lý - nguyên Phó cục trưởng Cục Di sản văn hóa - chỉ ra chính cách chế biến, cách tạo ra bánh phở, nước dùng, sử dụng các gia vị làm sao cho hài hòa, phù hợp với món phở… đã tạo nên tri thức, trở thành yếu tố cốt lõi làm nên giá trị "phi vật thể".

Theo bà, phở là văn hóa, là ký ức và nó đang "sống" trong đời sống đương đại với những góc nhìn mới, cách trải nghiệm mới, hiện đại hơn, nhanh gọn và gần gũi với sự hòa nhập của thế giới. 

"Vấn đề là nó được quảng bá đi kèm với cách thức phục vụ được đổi mới, cách truyền thông mới ra sao mà thôi", bà nói.

Ngày của Phở (12-12) do báo Tuổi Trẻ khởi xướng và diễn ra liên tục gần 10 năm qua không chỉ quảng bá phở trong nước mà còn ra nước ngoài như Nhật Bản (năm 2023), Hàn Quốc (2024), Singapore (2025) và sẽ còn tiếp tục hành trình thông qua chuỗi Vietnam Phở Festival với mục tiêu sau rốt: đưa phở Việt chạm vào đỉnh cao nhất giá trị mà nó có thể kiến tạo.

Không chỉ định vị thương hiệu quốc gia còn kéo theo cả ngành công nghiệp phở với chuỗi cung ứng và giá trị gia tăng, từ cánh đồng, nhà máy lên bàn ăn và cùng ra thế giới.

Con đường trước mặt rất rộng nhưng cũng nhiều thử thách, chỉ Ngày của Phở do báo Tuổi Trẻ khởi xướng thôi vẫn chưa đủ. 

Ngoài rào cản và hạn chế tự thân, chuyên gia nhượng quyền Nguyễn Phi Vân nhận định "đó vẫn là một chiến lược dài hơi hơn để xây dựng thương hiệu dài hạn và bài bản bằng cách tích hợp vào chiến lược quốc gia, qua đó nâng cao độ nhận biết của phở trên toàn cầu một cách bền vững, hướng tới đối tượng là tất cả mọi người chứ không chỉ cộng đồng người Việt".

Phở còn hơn thế!

Lịch sử phở gắn liền với lịch sử đất nước như hình với bóng. Nếu ở miền Bắc ngày xưa nửa đêm máy bay địch ném bom cầu Long Biên, chỉ còn hàng phở ông Thìn Bờ Hồ mở, đôi khi báo động, phải bưng bát phở ra hố cá nhân sát mép nước hồ Gươm ăn tiếp, thì trong cuộc di cư năm 1954, khi đất nước tạm thời chia cắt thành hai miền Nam - Bắc, ở vùng ngã bảy (bùng binh Lý Thái Tổ, TP.HCM ngày nay) đã có một quán phở do một người Bắc vào dựng nên là Phở Tàu Bay.

Nhà văn Nguyễn Tuân từng gọi "cái thực tế phở ấy lồng vào trong những cái thực tế vĩ đại của dân tộc". Và ở thời kháng chiến có những tay phở nổi tiếng ở vùng tự do như phở Giơi, phở Đất, phở Cống thì "cũng có những bát phở, chưa được đúng cách thức lắm mà ăn vào vẫn cứ thấy cảm động".

Nhưng phở có từ bao giờ? Nam Định, Hà Nội hay đâu mới là "nơi chôn nhau cắt rốn" của phở? Những tranh luận vẫn chưa ngã ngũ và ít nhiều dễ thương bởi quê ta lúc nào mà chẳng đẹp nhất. Do lịch sử, chúng ta không có lưu trữ, giờ mà tìm lại văn liệu để chứng minh khó hơn lên trời. 

Thôi thì quê ai người nấy yêu và đành tạm lấy mốc đầu thế kỷ 20 để khởi đi lịch sử của món ăn quốc hồn quốc túy của Việt Nam. Và trong khoảng mờ đầy quyến rũ và bí ẩn chưa được giải mật ấy, phở đích xác là huyền thoại dân gian.

Hưởng ứng Ngày của Phở ở thủ đô Sofia, Đại sứ Việt Nam tại Bulgaria Nguyễn Thị Minh Nguyệt phát biểu "phở đại diện cho bản chất của văn hóa Việt Nam: sự hài hòa, tinh tế và tôn trọng nguyên liệu tự nhiên, kết hợp với sự sáng tạo và đa dạng được hình thành qua hàng thế kỷ lịch sử".

Ngoài phở truyền thống (phở bò, sau này có thêm phở gà), có cả series phở sáng tạo của các vùng miền, từ phở vịt quay và phở chua xứ Lạng, phở ngô Hà Giang, phở sắn Quế Sơn, phở atiso, phở sâm ngọc linh… tới phở hải sản. Và phở còn hơn thế!

Phở cũng cập nhật lắm nhé! Đừng đùa! Cùng với việc cải thiện hình ảnh quốc gia, nói không với thịt chó mèo, món phở chó rựa mận Quế Võ nhà văn Tô Hoài từng đề cập một thời cũng mất hút cùng bao "chuyện cũ Hà Nội". 

Nhưng danh mục phở lại có thêm những loại phở mới, chẳng hạn như phở Halal được chế biến tuân thủ nghiêm ngặt luật Hồi giáo (Sharia)… cho thấy phở Việt cũng đại đồng, hiện đại, bắt trend và hội nhập rất sâu với các nền văn hóa. Ngoài phở "tươi", giờ có cả phở ăn liền cùng ra thế giới.

Phở yêu thương và mùa xuân bên hiên nhà

Rồi xuôi theo gần một thập niên Ngày của Phở thì có tới sáu mùa Phở yêu thương, mang phở đến với nhiều trẻ em, bà con có hoàn cảnh khó khăn, yếu thế, người dân vùng sâu vùng xa và những địa phương chịu nhiều tổn thất do thiên tai. 

Nếu kỳ trước Phở yêu thương đến Làng Nủ (Lào Cai) - nơi xảy ra trận lũ quét và sạt lở đất kinh hoàng, "cuốn phăng" đi cả một bản làng bình yên thì ngày 7 và 8-1-2026, những nồi nước lèo cũng bốc lên thơm lừng ngay giữa rốn lũ Hòa Thịnh, Phú Yên cũ (nay thuộc Đắk Lắk) - nơi chịu thiệt hại nặng nề nhất trong đợt lũ lụt vừa qua.

Chị Lê Thị Bé Linh - Phó trưởng thôn Mỹ Trung, xã Hòa Thịnh - kể tối 7-1 con trai học lớp 3 của chị dặn mẹ nhớ đặt chuông báo thức sáng mai để cháu dậy lên trường tập trung cùng cả lớp đi ăn phở. 

"Ảnh đeo khăn quàng đỏ, háo hức và trang trọng hơn thường lệ, nhìn mắc cười lắm", Bé Linh nói bản thân chị cũng "hòa vào dòng người đến Nhà văn hóa xã Hòa Thịnh ăn phở là thứ nhất, hai là đến nhìn Trường Giang ngoài đời thật chứ không phải trên tivi".

"Vẫn còn lắm bề bộn cần dọn dẹp và sắp xếp nhưng có lẽ đây là ngày vui và ấm áp nhất đời bà con Hòa Thịnh bữa giờ. Đây không phải lần đầu tôi ăn phở nhưng tô phở yêu thương này thật đặc biệt. Nó đến ngay sau ngày mất mát và tang thương của cả xã; thưởng thức tô phở nóng trong tiết trời se lạnh ngày đầu năm mới, trong mùa xuân nên lòng không ngừng ấm áp và hy vọng ", chị nói.

Trong suy nghĩ của Bé Linh, lâu nay phở chỉ là một món ăn thông thường, nay chị nhận ra phở còn có thể gắn kết người với người, giục giã người ta thôi âu sầu, nghĩ tới tương lai. Đây là sự kiện chưa từng có, cũng là kỷ niệm đáng nhớ bà con xã Hòa Thịnh sẽ mang theo bên mình trong hành trình sống tiếp theo.

Phở yêu thương và "ôm" lấy bà con Hòa Thịnh, bằng cách nào đó có lẽ cũng "chữa lành" nghệ sĩ Trường Giang ở một góc tối tâm hồn mà anh chưa vượt qua được. 

Trong chương trình 2 ngày 1 đêm, Trường Giang từng kể anh mồ côi mẹ từ nhỏ. Anh không biết khuôn mặt mẹ ngoài những tấm hình trong đám tang. Tấm hình duy nhất có cả chữ viết của mẹ thì trong một lần đi Mỹ, kẻ xấu mở vali và lấy đi nên cũng mất luôn. Đó là tấm hình duy nhất có bốn chữ của mẹ anh: "Mùa xuân vui vẻ".

Năm 2016 ngoài quê gốc Quảng Nam, Trường Giang mang show Chàng hề xứ Quảng 2 về Phú Yên bởi 40 năm trước, mẹ anh đi buôn kiếm tiền nuôi gia đình rồi gặp tai nạn giao thông và qua đời ở Phú Yên. Điều đó như một vết dằm trong tim "Mười Khó" (biệt danh của anh).

Đó cũng là lý do khi ban tổ chức Ngày của Phở gửi lời mời làm đại sứ cho chương trình Phở yêu thương diễn ra tại Phú Yên (cũ), nghệ sĩ nhận lời ngay.

Và những người dân vừa trải qua đau thương, mất mát thưởng thức tô phở ngày đầu năm mới; người con trai mất mẹ năm 4 tuổi, nay thành người nổi tiếng, trở lại vì muốn trả nghĩa mảnh đất cưu mang, giúp đỡ gia đình anh trong thời gian mẹ anh gặp nạn ở đây, nói cho cùng, họ rất giống nhau. 

Qua tô phở trao tay nhau, người với người gần nhau đến thế. Phở không chỉ xúc tiến thương mại, phở còn yêu thương, nảy nở và gắn kết người với người một cách rất tự nhiên. Đó là giá trị mà không phải món ăn nào cũng có thể tạo ra trong hành trình số phận của chính nó.

Nhà báo Trần Xuân Toàn, Phó tổng biên tập báo Tuổi Trẻ, chia sẻ "năm nay với sự đồng hành của doanh nghiệp, nghệ nhân và bà con địa phương, Phở yêu thương mong muốn gửi lời tri ân đến chính quyền và người dân Hòa Thịnh kiên cường vượt qua bão lũ, đồng thời lan tỏa tinh thần sẻ chia, chung tay xoa dịu những mất mát sau thiên tai".

Trong quá khứ, phở từng len lỏi qua những ngõ ngách Hà Nội (Nam Định?) rồi lan đi các đô thị khác, vô Nam, ra thế giới, đàng hoàng và thẳng thớm vào từ điển thế giới mà không cần phiên âm.

Phở là sản phẩm của giao thoa văn hóa (Pháp, Hoa, Việt), chứa trong lòng tri thức dân gian của ông cha và gắn kết thân mật người dân Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử đầy biến động.

Ngày nay, giá trị cố kết cộng đồng ấy không mất đi mà được tái khẳng định, mở rộng thêm cùng những giá trị của thời đại mới, ngày càng làm dày dặn thêm bản lý lịch có một không hai của phở Việt khi trình UNESCO.

Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp, Thụy Điển, Đan Mạch, Thổ Nhĩ Kỳ hưởng ứng Ngày của Phở 2025

Đại sứ quán Việt Nam tại nhiều nước ở châu Âu như Pháp, Thụy Điển, Đan Mạch, Thổ Nhĩ Kỳ tổ chức các hoạt động hưởng ứng Ngày của Phở do báo Tuổi Trẻ phát động.