
Bài toán đặt ra cho ngành cà phê là làm sao thiết kế lại chuỗi để tất cả cùng tạo ra nhiều giá trị - Ảnh: KHÁNH VÂN
Việt Nam có vị thế rất lớn trong ngành cà phê Robusta. Khi bàn chuyện nâng tầm Robusta Việt, người ta thường nghĩ ngay đến nâng chất lượng hạt, tăng chế biến sâu hay tìm thị trường trả giá cao hơn. Những việc ấy cần thiết, nhưng chưa đủ.
Một ký Robusta bán được giá cao chưa chắc đã mang lại lợi ích cho người trồng, chưa chắc giúp nhà chế biến có lãi, càng chưa chắc tạo được niềm tin bền lâu với người mua và người uống. Câu hỏi quan trọng hơn là mỗi bên trong chuỗi đang gặp khó khăn gì, và liệu có thể thiết kế lại chuỗi để tất cả cùng tạo ra nhiều giá trị hơn?
Mỗi mắt xích một nỗi đau
Cùng một chuỗi cà phê, mỗi người nhìn thấy một vấn đề khác nhau.

Nông dân là mắt xích chịu rủi ro nhiều nhất - Ảnh: GOLDEN ROBUSTA
Nông dân là mắt xích chịu rủi ro nhiều nhất. Họ đối mặt trực tiếp với biến động giá, thời tiết, năng suất và chất lượng. Khi giá giảm hay mùa vụ thất bát, phần lớn rủi ro ở lại vùng trồng. Khi thị trường đòi hỏi thêm truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường hay cách canh tác mới, chi phí chuyển đổi cũng thường dồn về người trồng.
Muốn nông dân thay đổi, không thể chỉ yêu cầu họ làm tốt hơn. Họ cần tín hiệu nhu cầu rõ ràng, hợp đồng dài hạn, hỗ trợ kỹ thuật, nguồn vốn và cơ chế chia sẻ rủi ro.
Nhà chế biến đứng giữa và bị sức ép từ cả hai phía. Một bên là nguồn nguyên liệu manh mún từ hàng nghìn nông hộ. Bên kia là yêu cầu ngày càng cao của người mua về chất lượng, truy xuất, tiêu chuẩn môi trường - xã hội - quản trị (ESG) và tiến độ giao hàng.
Chi phí đánh giá, truy xuất và quản lý dữ liệu tăng lên, nhưng nếu không có cơ chế chia sẻ chi phí và lợi ích, nhà chế biến khó đầu tư lâu dài.

Nhà chế biến đứng giữa sức ép "kép" từ nguồn cung lẫn yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng - Ảnh: GOLDEN ROBUSTA
Với các nhà nhập khẩu quốc tế, câu hỏi không còn chỉ là giá bao nhiêu. Họ cần biết cà phê đến từ đâu, vùng trồng có ổn định không, dữ liệu có kiểm chứng được không. Khó khăn của họ là dữ liệu từ vùng trồng thường rời rạc, mỗi dự án lại xây một hệ thống riêng, khiến chi phí kiểm chứng tăng mà bức tranh vẫn không đầy đủ.
Nhà đầu tư có thể thấy tiềm năng lớn của nông nghiệp tái sinh, nhưng để rót vốn, họ cần nhiều hơn một câu chuyện về tác động tích cực.
Họ cần biết rủi ro nằm ở đâu, dòng tiền đến từ đâu, ai chịu thiệt khi có cú sốc và tác động được đo lường thế nào. Khi những dữ liệu ấy chưa được chuẩn hóa, vốn dài hạn vẫn ngại đi vào vùng nguyên liệu.
Nhìn từ mọi phía, nỗi đau của các bên tưởng khác nhau nhưng lại gắn chặt với nhau. Nông dân thiếu sự bảo vệ để đầu tư lâu dài. Nhà chế biến khó thu hồi chi phí nâng cấp. Người mua thiếu thông tin rõ ràng. Nhà đầu tư thiếu dữ liệu để đánh giá rủi ro. Một chuỗi như vậy khó khỏe, dù hạt cà phê có ngon đến đâu.
Người uống, lực kéo bị bỏ quên
Trong chuỗi ấy, có một mắt xích thường bị bỏ quên chính là người tiêu dùng. Họ không nhìn thấy những gì diễn ra phía sau một ký cà phê, nhưng chính họ quyết định sản phẩm nào được mua và giá trị nào được thị trường trả tiền.
Người tiêu dùng ngày càng muốn biết sản phẩm đến từ đâu, chất lượng ra sao, lời cam kết bền vững có đáng tin không. Dù vậy, họ vẫn nhạy cảm với giá, không phải lúc nào cũng sẵn sàng trả thêm chỉ vì một câu chuyện ESG. Vì thế, minh bạch phải đi cùng chất lượng và giá trị thật, không chỉ là thông điệp tiếp thị.

Người tiêu dùng là lực đẩy thị trường phát triển - Ảnh: TTO
Nếu người tiêu dùng thực sự coi trọng chất lượng, nguồn gốc và sự minh bạch, tín hiệu ấy sẽ đi ngược lên chuỗi. Người mua có lý do để đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn, nhà chế biến có động lực đầu tư cho truy xuất và chất lượng, người nông dân có thêm lý do để thay đổi cách sản xuất. Khi đó, người uống không chỉ là "người mua cuối cùng" mà trở thành lực kéo từ thị trường về tận vùng trồng.
Chuỗi khỏe bắt đầu từ hạ tầng chung
Bài toán của Robusta Việt vì thế không chỉ là bài toán sản xuất, mà là bài toán thiết kế lại quan hệ giữa các bên trong chuỗi: dữ liệu phải được chia sẻ tốt hơn, rủi ro phải được phân bổ rõ hơn và giá trị phải được phân chia minh bạch hơn.
Muốn vậy, cần chuyển từ tư duy mỗi doanh nghiệp tự lo việc của mình sang xây dựng hạ tầng chung cho cả chuỗi. Đó có thể là hệ thống dữ liệu và truy xuất dùng chung, hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định (MRV), cơ chế chia sẻ rủi ro, nguồn vốn chuyển đổi dài hạn, cùng những tiêu chuẩn chung để nông dân, nhà chế biến, người mua và nhà đầu tư cùng tham gia.
Nhà chế biến khi đó không chỉ là nơi xử lý cà phê, mà có thể trở thành một phần của hạ tầng ấy, kết nối nông dân với nhiều người mua và cung cấp dữ liệu đáng tin cậy cho cả chuỗi.

Để ngành cà phê phát triển, điểm xuất phát nên là giải quyết "nỗi đau" của từng mắt xích - Ảnh: TTO
Câu hỏi vì thế không chỉ là làm sao bán một ký Robusta Việt với giá cao hơn. Câu hỏi lớn hơn là làm sao để nông dân sản xuất tốt hơn mà ít rủi ro hơn, nhà chế biến đầu tư cho chất lượng mà vẫn có lãi, người mua có nguồn cung ổn định và dữ liệu đáng tin, nhà đầu tư dám rót vốn dài hạn, và người tiêu dùng biết mình đang trả tiền cho điều gì.
Khi lợi ích của các bên được kết nối, giá trị của Robusta Việt không còn chỉ nằm trong hạt cà phê, mà nằm trong sức khỏe của cả chuỗi làm ra hạt cà phê ấy. Nâng tầm Robusta Việt, vì thế, không bắt đầu từ câu hỏi ai nên kiếm nhiều hơn, mà từ việc hiểu mỗi bên đang "đau" ở đâu, rồi thiết kế một chuỗi mà ở đó, giải quyết nỗi đau của bên này cũng là tạo thêm giá trị cho bên kia.
Tối đa: 1500 ký tự
Hiện chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên bình luận