Từ vườn già đến hạt cà phê Robusta giá trị cao ở Nam Ban

Vào một buổi chiều cuối tháng 9-2026, sau những cơn mưa chính mùa, chúng tôi khảo sát vùng cà phê Robusta tại xã Nam Ban Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng. Đây là một trong những vùng đang chuyển hướng canh tác cà phê theo các phương pháp bền vững.

Xã Nam Ban Lâm Hà được thành lập từ ngày 1-7-2025 trên cơ sở sáp nhập thị trấn Nam Ban và các xã Đông Thanh, Mê Linh, Gia Lâm của huyện Lâm Hà trước đây. Xã có diện tích 117,55km2, dân số 32.722 người. Địa hình chủ yếu là đất feralit trên bazan, độ cao phổ biến 800 - 1.000m, khí hậu mát và có biên độ nhiệt ngày đêm lớn.

Cà phê, chè và dâu tằm là những cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên của khu vực. Riêng cà phê có diện tích khoảng 5.500ha.

50ha cà phê với hai thế hệ vườn cây

Tại thôn Chi Lăng, xã Nam Ban Lâm Hà, Hợp tác xã (HTX) Nam Ban đang tổ chức sản xuất cà phê với 25 thành viên, quản lý khoảng 50ha.

Ông Lê Hoàng Bá Vương, Giám đốc HTX, sinh năm 1992 và là người sinh ra, lớn lên tại địa phương. Ông cho biết phần lớn diện tích cà phê của HTX được trồng bằng cây thực sinh, có tuổi đời trên 35 năm.

Dù vườn cây đã lâu năm, một số diện tích vẫn duy trì năng suất khoảng 4 tấn/ha. Trong khi đó, nhiều vườn cà phê già trong khu vực đã thưa tán, năng suất phổ biến khoảng 2,5 - 3 tấn/ha.

Theo HTX, việc duy trì năng suất gắn với quá trình thay đổi phương thức chăm sóc. Phần lớn diện tích đang được chuyển sang canh tác theo hướng hữu cơ, tận dụng vỏ quả cà phê để ủ phân, sử dụng phân chuồng, chế phẩm Trichoderma và thuốc bảo vệ thực vật sinh học. HTX cũng duy trì cỏ và cây che bóng trong vườn.

Lượng phân hữu cơ từ phân chuồng và vỏ cà phê ủ với nấm Trichoderma được sử dụng khoảng 25 tấn mỗi năm. Vườn cà phê Robusta thực sinh sau hơn 35 năm vẫn cho năng suất khoảng 4 tấn/ha.

Từ năm 2020, một số diện tích bắt đầu giảm năng suất và được HTX đưa vào tái canh. Ban đầu, HTX sử dụng giống TR4 và xanh lùn. Sau quá trình theo dõi, diện tích tái canh hiện chủ yếu sử dụng giống xanh lùn ghép.

Đây là giống có chiều cao cây thấp, thường dưới 2m, phân cành sớm nên thuận lợi hơn cho việc thu hái. Một diện tích trồng mới sau 3 năm đạt khoảng 5 tấn nhân/ha, theo số liệu HTX ghi nhận.

HTX dự kiến năng suất có thể tiếp tục tăng khi vườn cây bước vào giai đoạn ổn định, với điều kiện duy trì được mật độ, nguồn nước và chế độ dinh dưỡng.

Chế biến honey để giữ thêm giá trị

Một điểm đáng chú ý trong mô hình của HTX Nam Ban là toàn bộ cà phê sau thu hoạch được đưa vào chế biến honey trước khi bán cho các doanh nghiệp rang xay.

Khác với phương pháp chế biến khô, trong đó quả cà phê được phơi nguyên quả, hoặc chế biến ướt với phần nhớt được loại bỏ, phương pháp honey tách vỏ quả nhưng giữ lại một phần lớp nhớt giàu đường trên hạt. Hạt sau đó được làm khô từ từ để các hợp chất trong lớp nhớt góp phần tạo nên đặc tính hương vị.

Để kiểm soát chất lượng, quả cà phê phải được thu hái khi chín đỏ và đưa vào sơ chế trong ngày. Hạt được phơi với lớp mỏng, đảo thường xuyên trong những ngày đầu và kiểm soát độ ẩm về khoảng 12 - 12,5%.

Với yellow honey, hạt được phơi dưới nắng; trong khi red honey cần được hạn chế ánh nắng gắt vào giữa trưa. Quá trình phơi còn được theo dõi thông qua điều kiện ánh sáng và thông gió để honey đạt chất lượng tốt nhất. Cách chế biến này giúp giá cà phê nhân cao hơn khoảng 30% so với giá cà phê trong khu vực. Sản phẩm hiện được một số doanh nghiệp rang xay tại Lâm Đồng, Huế và TP.HCM đặt mua.

Tuy nhiên, chế biến honey cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về thu hái, sơ chế và kiểm soát quá trình làm khô. Chất lượng của sản phẩm phụ thuộc vào độ chín của quả, điều kiện phơi, thời gian đảo và kiểm soát độ ẩm.

Do đó, khi sản lượng tăng, việc duy trì đồng đều chất lượng giữa các hộ thành viên sẽ trở thành một trong những vấn đề cần được HTX giải quyết.

Từ canh tác hữu cơ đến chuỗi giá trị

Trên nền tảng canh tác hữu cơ đã hình thành, HTX Nam Ban đang tính đến việc ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao, đầu tư chế biến cà phê và mở rộng tham gia chuỗi giá trị. HTX đặt mục tiêu nâng sản lượng lên khoảng 250 - 300 tấn trong những năm tới.

Tuy nhiên, để đi từ sản xuất hiện tại đến mục tiêu này, HTX vẫn cần xác định rõ cách tổ chức sản xuất, tái canh, quản lý dữ liệu vùng trồng và tiếp cận các yêu cầu của thị trường.

Từ những trao đổi với Giám đốc Lê Hoàng Bá Vương, nhóm nghiên cứu đã đề xuất một số hướng để vùng trồng này tiếp tục hoàn thiện mô hình. Để thực hiện mục tiêu này, vấn đề không chỉ nằm ở việc tăng năng suất mà còn ở khả năng kiểm soát chất lượng, dữ liệu vùng trồng và đầu ra.

Một trong những việc được đặt ra là rà soát các diện tích cà phê trên 35 năm tuổi. Những vườn có năng suất dưới 4 tấn/ha có thể được đưa vào kế hoạch tái canh theo hình thức cuốn chiếu, tránh tình trạng giảm sản lượng đồng loạt.

HTX dự kiến tập trung tái canh trong năm 2027 và 2028, chủ yếu bằng giống xanh lùn ghép. Mục tiêu được đặt ra là đến năm 2030, năng suất bình quân của HTX đạt khoảng 6 tấn/ha.

Bên cạnh tái canh, số hóa dữ liệu vùng trồng là một yêu cầu ngày càng quan trọng đối với cà phê xuất khẩu. Các công cụ như dữ liệu lớn, IoT, AI, blockchain và thiết bị bay không người lái có thể được sử dụng để quản lý vùng nguyên liệu, theo dõi sinh trưởng và truy xuất nguồn gốc.

Với HTX Nam Ban, việc số hóa còn nhằm giải quyết một vấn đề đang tồn tại: chưa theo dõi được đầy đủ sản phẩm sau khi rời đi được tiêu thụ ở thị trường nào. Khi dữ liệu về từng hộ, từng lô đất và sản lượng được cập nhật đầy đủ, HTX có thể kiểm soát tốt hơn nguồn nguyên liệu và đáp ứng các yêu cầu truy xuất của khách hàng.

Một yêu cầu khác là khả năng đáp ứng Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR). Đối với vùng cà phê, việc đáp ứng EUDR đòi hỏi dữ liệu về người sản xuất, vị trí vùng trồng, tọa độ và lịch sử sử dụng đất được thu thập, kiểm tra và lưu trữ đầy đủ.

Với các HTX, đây vừa là yêu cầu về hồ sơ, vừa là bài toán về năng lực quản lý dữ liệu. Nếu thực hiện tốt, dữ liệu vùng trồng có thể trở thành một phần trong hệ thống truy xuất nguồn gốc và giúp doanh nghiệp chứng minh nguồn nguyên liệu khi tiếp cận các thị trường yêu cầu cao.

Năm chuyển đổi chiến lược để Robusta Việt có vị thế mới

TS Trần Đình Lý - Phó hiệu trưởng Trường đại học Nông Lâm TP.HCM, Phó chủ tịch Hội Marketing Việt Nam, Chủ tịch điều hành Dự án Tiếp thị nông sản Việt - đề xuất cần chuyển tư duy sản lượng sang giá trị, từ bán nguyên liệu sang bán sự khác biệt... để nâng tầm Robusta Việt.