Ra đi để trở về

Con đường học thuật của giáo sư Lương Văn Hy bắt đầu rất sớm, từ những dịch chuyển đời sống của chính ông. Sinh ra ở Hà Nội, ông theo gia đình vào Nam từ năm 1954 khi còn rất nhỏ, tuổi thơ của ông gắn với nhiều nơi.

Vài năm tiểu học ở Nha Trang, rồi đến Sài Gòn, đây là nơi ông gắn bó suốt thời trung học và cũng là nơi hình thành nền tảng học vấn đầu tiên.

Trước khi trở thành một học giả quốc tế, giáo sư Hy từng là học sinh xuất sắc của trường Petrus Ký - một trong những ngôi trường trung học danh tiếng bậc nhất Sài Gòn thời bấy giờ.

Với thành tích đó, ông lọt vào "mắt xanh" của một đại học tên tuổi ở Mỹ, đó cũng là cơ duyên ông nhận được học bổng rồi đến xứ cờ hoa du học.

"Tôi chỉ mới nhen nhóm kế hoạch này vào cuối năm trung học. Thời đó không dễ tiếp cận thông tin như bây giờ. Lẽ ra phải chuẩn bị hồ sơ từ học kỳ 1 của năm cuối, mà tôi mãi đến khi thi tú tài 2 xong có kết quả mới biết thông tin để nộp đơn", giáo sư Hy kể lại.

Ở Mỹ, ông học tại Đại học California, Berkeley và Đại học Harvard. "Về danh tiếng đại chúng ở Việt Nam thì ĐH California ở Berkeley có lẽ không nổi tiếng bằng Harvard hay MIT, nhưng về nghiên cứu qua các giải thưởng lớn như giải Nobel thì ĐH California ở Berkeley là một trong 4 đại học tên tuổi nhất của Mỹ, cùng với Harvard, MIT và Stanford", ông nói.

Theo đuổi ngành nhân học và nghiên cứu châu Á, giáo sư Hy cho biết ông say mê ngành này vì tính tổng hợp của nó. Theo ngành này, ông nói mình vẫn có thể nghiên cứu được các vấn đề kinh tế dưới một lăng kính rộng hơn.

Năm 1987, khi đã có vị thế nhất định trong giới học thuật quốc tế, GS.TS Lương Văn Hy bắt đầu những chuyến trở về Việt Nam đều đặn.

Ông mang theo ước muốn mang tri thức tích lũy được từ các đại học hàng đầu thế giới về quê hương ứng dụng vào thực tiễn nghiên cứu và đào tạo trong nước.

Gần bốn thập niên qua, giáo sư Hy kiên trì hiện diện trong đời sống học thuật Việt Nam qua việc nghiên cứu, giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu, hỗ trợ sinh viên có tiềm năng và kết nối các học giả trong nước với mạng lưới học thuật quốc tế.

Lựa chọn trở về của GS Hy là một hành trình bền bỉ, kiên định, đôi khi cũng khó khăn. Tuy vậy, thầy vẫn không chùn bước. "Tôi làm khoa học một cách nghiêm túc vì sự trưởng thành lâu dài của học thuật Việt Nam chứ không vì những thành tích ngắn hạn", ông khẳng định.

Yêu tinh thần Việt Nam

Là một học giả quốc tế nổi tiếng, song giáo sư Lương Văn Hy khẳng định ông luôn trăn trở và càng nghiên cứu về Việt Nam, ông càng cảm thấy yêu đất nước này hơn.

Với ông, tình yêu quê hương thể hiện bằng những lựa chọn âm thầm, bền bỉ suốt gần nửa thế kỷ làm học thuật ở nước ngoài. Ông tâm sự:"Thay vì đóng góp trực tiếp theo nghĩa hành chính, tôi chọn cách tận dụng vị trí, mạng lưới và nguồn lực học thuật của mình để giúp cho Việt Nam".

Từ năm 1992, ông bắt đầu hướng dẫn các học viên Việt Nam xuất sắc sang ĐH Toronto ở Canada và những đại học danh tiếng khác.

Theo ông, đào tạo ra những người có tư duy khoa học hiện đại, rồi để họ quay về phục vụ trong nước là con đường đóng góp thiết thực và bền vững nhất.

Càng đi sâu vào nghiên cứu xã hội Việt Nam, giáo sư Hy càng trăn trở. Ông khẳng định người Việt rất thông minh, nhưng thông minh thôi chưa đủ cho phát triển bền vững. Điều khiến ông lo lắng nhất là môi trường và hành vi xã hội.

"Vậy điều gì khiến ông yêu Việt Nam hơn?", chúng tôi hỏi. "Đó là tinh thần Việt Nam, tinh thần tập thể, tương thân tương ái trong những thời điểm khó khăn của đất nước. Đơn giản ngay tại TP.HCM thôi, tôi thấy có hàng ngàn nhóm thiện nguyện cùng rất nhiều tổ chức phi lợi nhuận hoạt động rất chuyên nghiệp. Đi ngoài đường thì thấy có bình trà đá miễn phí, đói bụng cũng có những quán cơm 0 đồng hay 2.000 đồng...", giáo sư trả lời.

Ngoài ra, theo ông, văn hóa gia đình Việt Nam cũng là đặc điểm mà ông cảm nhận rất mạnh, không nhiều nước có được.

"Chẳng hạn, khi con cái muốn ra ở riêng, dù cha mẹ không đủ tiền mua cả căn nhà, họ vẫn sẽ cố gắng cho một khoản tiền. 18 tuổi, 25 tuổi, hay thậm chí khi đã bắt đầu sự nghiệp, cha mẹ vẫn luôn là hậu phương", ông nói thêm.

"Khoa học chỉ có giá trị khi xã hội còn tin vào nó"

Theo giáo sư Lương Văn Hy, vấn đề đạo đức nghiên cứu và liêm chính học thuật không phải câu chuyện mới nhưng luôn là điểm nóng, nhất là trong bối cảnh giáo dục Việt Nam đang bước vào tiến trình hội nhập quốc tế.

Ông nhận định: "Hệ thống nghiên cứu của chúng ta có nhiều thành quả so với 40 năm trước nhưng vẫn còn đang ở thời kỳ tranh tối tranh sáng".

Ông tâm sự đầy tâm huyết: "Cái chính trong nghiên cứu là làm thế nào để giữ được niềm tin của xã hội và cộng đồng. Không thể lợi dụng tư cách giáo sư, tiến sĩ hay nhà nghiên cứu để làm những việc xâm phạm quyền lợi của người khác, làm cho xã hội mất niềm tin vào khoa học".

Theo ông, đó là nguyên tắc nền tảng mà mọi hội đồng đạo đức nghiên cứu phải đặt lên hàng đầu.

Giáo sư Hy từng viết bài trên báo Tuổi Trẻ phản ánh hiện tượng một vài cơ sở giáo dục đã chi số tiền lớn để "mua" bài báo quốc tế. "Tôi coi đó là sự thiếu liêm chính, là lừa dối xã hội và lừa dối cộng đồng học thuật trong nước lẫn quốc tế".

"Tôi tự hỏi, với số tiền rất lớn bỏ ra để mua danh tiếng, tại sao không đầu tư phát triển đội ngũ giảng viên, tạo điều kiện cho những nghiên cứu nghiêm túc và đào tạo người học một cách bền vững?", ông đặt câu hỏi, giọng không gay gắt nhưng đầy sức nặng.

Theo giáo sư, một đại học không thể trở thành đại học đúng nghĩa bằng những con đường dối gian.

Khi lên tiếng mạnh mẽ về vấn đề này, ông đã từng bị công kích cá nhân trên mạng xã hội. "Người ta bảo tôi là "giáo sư Việt kiều ở xa thì biết gì mà nói". Tôi chỉ biết cười. Tôi chấp nhận bị "đánh".

Đồng nghiệp trong nước có thể biết, nhưng không phát biểu công khai vì nể nang và ngại va chạm. Còn tôi, tôi là người ở xa, tôi không có mục đích cá nhân nào ngoài ước mong nền khoa học và giáo dục nước nhà phát triển lành mạnh", ông cười, một nụ cười hào sảng và đầy bản lĩnh.

Với ông, đạo đức và liêm chính trong khoa học là phẩm giá thiết yếu để học giới Việt Nam ngẩng cao đầu bước ra thế giới.

***************

Cuối năm 2025, nhóm tập đoàn làm việc với Thành ủy Đà Nẵng để tìm cơ hội đầu tư vào Trung tâm Tài chính quốc tế Đà Nẵng. Trong đoàn này có một gương mặt khá quen thuộc với cộng đồng kiều bào Việt Nam ở nước ngoài là ông Peter Hồng.

>> Kỳ tới: Người kết nối doanh nghiệp quốc tế lớn vào Việt Nam

Trở về cùng xây dựng quê hương - Kỳ 8: Cầu nối những tấm lòng thiện nguyện vì đồng bào

Trong buổi lễ trao học bổng Tiếp sức đến trường báo Tuổi Trẻ tổ chức năm 2003, bà Nguyễn Thị Minh Phượng đại diện những nhà đồng hành lên phát biểu.