Triệt tận gốc nạn bằng giả: Không chỉ xử lý người làm giả, phải rà soát, xử lý nghiêm cả người 'tiêu thụ'

Mới đây, Công an TP Hà Nội khởi tố hai nữ giảng viên đại học Đỗ Hạnh Dung (47 tuổi, trú tại Cầu Giấy, Hà Nội) và Trần Thị Thoa (41 tuổi, trú tại Uông Bí, Quảng Ninh) cùng 8 người khác về tội "làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức" trong đường dây làm giả gần 1.500 văn bằng, chứng chỉ đã gây xôn xao dư luận.

Mua bán, sử dụng văn bằng, chứng chỉ giả kéo theo nhiều hệ lụy nguy hiểm 

Công an TP Hà Nội đánh giá hành vi mua bán, sử dụng văn bằng, chứng chỉ giả không chỉ vi phạm nghiêm trọng pháp luật mà còn gây mất công bằng trong tuyển dụng, việc làm, làm suy giảm chất lượng nguồn lao động và kéo theo nhiều hệ lụy xã hội nguy hiểm.

Thực tế điều tra cho thấy, một số cơ sở mầm non tư thục đã sử dụng bằng giả để hợp thức hóa hồ sơ, hợp đồng cho nhân sự thiếu chuyên môn, chưa qua đào tạo. Điều này tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, bạo lực đối với trẻ em, đồng thời ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ.

Quá trình điều tra cũng cho thấy những sơ hở, thiếu sót trong quy trình rà soát, đánh giá, tuyển dụng và tình trạng buông lỏng công tác hậu kiểm tại các đơn vị tuyển dụng.

Trước thực trạng này, cơ quan công an khuyến cáo các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp cần siết chặt quy trình thẩm định hồ sơ, tăng cường kiểm tra, xác minh văn bằng, chứng chỉ. Đồng thời, người dân tuyệt đối không tham gia mua bán, sử dụng giấy tờ giả.

Sinh viên mua bằng giả có thể bị kỷ luật, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự

Dưới góc độ pháp lý, trao đổi với Tuổi Trẻ, luật sư Trần Thị Thanh Lam (Đoàn luật sư TP Hà Nội) cho biết người mua bằng giả để hợp thức hóa trình độ học vấn có thể bị xử lý hình sự, hành chính hoặc kỷ luật tùy hành vi cụ thể. 

Theo Điều 341 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2025, người làm giả hoặc sử dụng tài liệu giả của cơ quan, tổ chức để thực hiện hành vi trái pháp luật có thể bị phạt tiền từ 30-100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm. Các trường hợp có tình tiết định khung tăng nặng có thể bị phạt tù đến 7 năm. 

Tuy nhiên, nếu chỉ mua và cất giữ bằng giả nhưng chưa sử dụng, không tham gia làm giả thì riêng hành vi này chưa đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 341. Pháp luật cũng chưa quy định chế tài hành chính riêng cho hành vi chỉ mua bằng giả. 

Đối với sinh viên, học viên, nhà trường có thể xem xét kỷ luật nếu hành vi vi phạm quy định tại nội quy, quy chế hợp pháp của trường. Trường hợp người mua có hành vi tổ chức, xúi giục, giúp sức cho việc làm giả thì vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự dù chưa sử dụng bằng.

Phát hiện bằng giả trong hồ sơ tuyển dụng, cơ quan, doanh nghiệp cần xử lý thế nào?

Luật sư Thanh Lam cho hay khi phát hiện dấu hiệu sử dụng bằng giả trong hồ sơ tuyển dụng, cơ quan, doanh nghiệp, trường học... cần kiểm tra, xác minh với cơ sở cấp bằng hoặc cơ quan có thẩm quyền.

Đồng thời lập hồ sơ, bảo toàn tài liệu liên quan và chuyển thông tin, hồ sơ, tài liệu cho cơ quan chức năng khi có dấu hiệu tội phạm. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xác minh, điều tra và xử lý hành vi vi phạm theo quy định pháp luật.

Ngoài ra, trong quan hệ lao động, nếu người lao động cung cấp thông tin không trung thực khi giao kết hợp đồng lao động, làm ảnh hưởng đến việc tuyển dụng, chất lượng công việc, người sử dụng lao động có thể đơn phương chấm dứt hợp đồng theo điểm g khoản 1 Điều 36 Bộ luật Lao động năm 2019.

Song phải tuân thủ điều kiện và thủ tục luật định hoặc đề nghị tòa án tuyên bố hợp đồng vô hiệu do bị lừa dối theo quy định tại Điều 49, 51 Bộ luật Lao động 2019.

Đối với cán bộ, công chức, viên chức thì hành vi kê khai, sử dụng văn bằng không hợp pháp để lập hồ sơ tuyển dụng, quy hoạch hoặc bổ nhiệm là vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ của người thi hành công vụ, và có thể bị áp dụng hình thức kỷ luật buộc thôi việc đối với công chức theo quy định.

Bên cạnh đó áp dụng hình thức kỷ luật cách chức đối với cán bộ, công chức giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý theo quy định tại khoản 3 Điều 10 Nghị định số 172, áp dụng hình thức kỷ luật buộc thôi việc đối với viên chức theo khoản 3 Điều 11 Nghị định 234...

Về vấn có nên đề xuất cơ chế truy thu lương/thưởng với người sử dụng bằng giả để tuyển dụng, thăng chức, hưởng lương đã nhận hay không?

Luật sư Bùi Thị Ngọc Huyền (Đoàn luật sư Hà Nội) cho biết do người sử dụng bằng giả cố tình sử dụng bằng giả để được ký hợp đồng lao động, được hưởng lương, thăng chức, theo quy định tại Điều 127 Bộ luật Dân sự 2015 thì hợp đồng lao động giữa hai bên sẽ bị vô hiệu do người sử dụng lao động bị lừa dối.

Đồng thời xử lý hậu quả của giao dịch dân sự là các bên trả lại cho nhau những gì đã nhận, người sử dụng bằng giả sẽ phải nghỉ việc và phải bồi thường thiệt hại cho người sử dụng lao động do lỗi cố ý sử dụng bằng giả.

Theo luật sư Huyền, trong hợp đồng lao động các bên nên thỏa thuận, ghi rõ việc nếu người sử dụng bằng cấp giả để được ký hợp đồng lao động thì khi phát hiện ra sẽ phải bồi hoàn toàn bộ số tiền lương, thưởng, các khoản tiền khác có được trong quá trình làm việc để mang tính răn đe, dễ dàng hơn trong việc thu hồi thiệt hại cho người sử dụng lao động.

Thẩm định văn bằng phải xác minh với cơ sở cấp bằng, không chỉ nhìn hình thức

Theo luật sư Trần Thị Thanh Lam, việc rà soát, thẩm định văn bằng, chứng chỉ không đơn thuần là hoạt động quản lý nội bộ, mà còn là trách nhiệm pháp lý của cơ quan, tổ chức trong phạm vi nghĩa vụ được pháp luật quy định, nhằm bảo đảm tính minh bạch trong công tác tuyển dụng, sử dụng nhân sự và quản lý đào tạo. 

Việc kiểm tra không nên chỉ dừng lại ở hình thức bên ngoài của văn bằng, mà cần được thực hiện thông qua việc đối chiếu, xác minh với cơ quan có thẩm quyền cấp văn bằng hoặc cơ sở dữ liệu có liên quan khi cần thiết. 

Cơ quan tuyển dụng, doanh nghiệp và cơ sở giáo dục cần thiết lập cơ chế kiểm tra phù hợp với chức năng, thẩm quyền, yêu cầu pháp luật ngay từ khâu tiếp nhận hồ sơ tuyển dụng, xét tuyển hoặc nhập học, đặc biệt đối với các vị trí yêu cầu trình độ chuyên môn hoặc chứng chỉ hành nghề. 

"Việc kiểm tra chặt chẽ ngay từ đầu không chỉ góp phần phòng ngừa sử dụng văn bằng, chứng chỉ không hợp pháp, mà còn giúp xác định đúng trách nhiệm của từng chủ thể. Tránh để những thiếu sót trong khâu thẩm định làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các bên", luật sư Thanh Lam nêu quan điểm.

Đề xuất công khai danh sách cấp bằng, tích hợp số văn bằng trên VNeID 

Cùng quan điểm, luật sư Bùi Thị Ngọc Huyền cho rằng "có cầu thì mới có cung", để triệt tận gốc tình trạng mua bán văn bằng, chứng chỉ giả thì phải kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng văn bằng, chứng chỉ trong xã hội, để những người có ý đồ bất chính không có cơ hội hiện thực hóa việc sử dụng giấy tờ giả.

Luật sư đề xuất một số phương án như các cơ sở giáo dục nên công khai danh sách được cấp bằng tốt nghiệp (bao gồm thông tin là họ và tên, số căn cước công dân, số văn bằng được cấp) để nhà tuyển dụng khi tiếp nhận hồ sơ lao động có thể chủ động kiểm tra tính xác thực của văn bằng.

Cơ quan nhà nước có thể thêm tính năng tích hợp số văn bằng trên VNeID của mỗi cá nhân. Việc tích hợp do trực tiếp cơ sở cấp văn bằng tích hợp để nhà tuyển dụng có thể yêu cầu đối chiếu khi cần thiết.

Rà soát thường xuyên đối với những lao động đã tuyển dụng, gửi công văn, văn bản xác minh đến cơ sở giáo dục đã cấp văn bằng.

Từ vụ làm giả 1.500 văn bằng, chứng chỉ: Sử dụng bằng giả, có vô can?

Theo chuyên gia pháp lý, người mua, sử dụng văn bằng, chứng chỉ giả không đương nhiên vô can trước pháp luật. Tùy hành vi, mục đích sử dụng và các tình tiết liên quan, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính, kỷ luật, buộc thôi việc hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.