Trải qua hơn hai thập kỷ cống hiến và nỗ lực từ vị trí thực tập sinh, giáo sư Lê Văn Tấn (44 tuổi) - chuyên gia hàng đầu về bệnh truyền nhiễm mới nổi tại Việt Nam - vừa được bổ nhiệm làm quyền Giám đốc Đơn vị nghiên cứu lâm sàng Đại học Oxford tại TP.HCM (OUCRU).

Báo điện tử Tuổi Trẻ có cuộc trao đổi với giáo sư Lê Văn Tấn về hành trình hơn 20 năm theo đuổi đam mê nghiên cứu các bệnh truyền nhiễm, những bài học từ các đại dịch và tầm nhìn phát triển OUCRU trong thời gian tới.

Lãnh đạo là "chất xúc tác", định hướng đúng chiến lược

* Gắn bó với Đơn vị nghiên cứu lâm sàng Đại học Oxford tại TP.HCM hơn 20 năm, đi lên từ một thực tập sinh, nghiên cứu sinh rồi nay là người đứng đầu đơn vị, sự thay đổi lớn nhất trong tư duy của ông ở cương vị mới thế nào?

- Hơn 20 năm gắn bó với OUCRU, tôi đã trải qua nhiều vai trò. Theo thời gian, vai trò thay đổi thì cách nhìn và tư duy cũng buộc phải thay đổi. Khi đứng đầu một tổ chức với gần 300 nhân sự, tôi phải có cái nhìn rộng hơn và định hướng chiến lược cho cả đơn vị.

Đối với một tổ chức nghiên cứu, rủi ro lớn nhất là đi sai định hướng. Vì vậy trách nhiệm quan trọng nhất của người "đầu tàu" là xác định đúng chiến lược để tổ chức phát triển bền vững.

Ở cương vị hiện nay, tôi xem mình như một "chất xúc tác" tạo nền tảng, kết nối nguồn lực và mở ra cơ hội tạo tiền đề để các trưởng nhóm nghiên cứu triển khai chiến lược một cách hiệu quả, giúp cả tổ chức vận hành trơn tru và đạt được những mục tiêu lớn hơn.

* Trong thời gian dài nghiên cứu, giám sát và ứng phó với các bệnh truyền nhiễm tại Việt Nam, đâu là dấu mốc để lại nhiều ấn tượng và bài học lớn nhất với ông, cả trên cương vị nhà khoa học lẫn người lãnh đạo?

- Mỗi dịch bệnh đều mang đến những bài học riêng. Nếu phải nói về cột mốc quan trọng nhất, tôi chọn đại dịch COVID-19.

Từ khi gia nhập Đơn vị nghiên cứu lâm sàng Đại học Oxford tại TP.HCM năm 2003, rồi làm nghiên cứu sinh năm 2008, tôi đã theo đuổi hướng nghiên cứu các tác nhân gây bệnh mới nổi bằng các công nghệ y sinh tiên tiến, trong đó có giải trình tự gene.

Thời điểm đó, công nghệ này ở Việt Nam còn rất mới, thậm chí có ý kiến trái chiều: "Làm gì có vi rút mới mà tìm". Nhưng tôi vẫn kiên định, bởi với người làm khoa học, nếu không đủ đam mê và niềm tin vào hướng đi của mình thì rất khó để đi đến thành công.

Chính sự kiên trì ấy đã giúp chúng tôi xây dựng được nền tảng bền vững về công nghệ, con người và năng lực phân tích dữ liệu tại đơn vị.

Khi COVID-19 xuất hiện vào đầu năm 2020, OUCRU và Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới (TP.HCM) đã nhanh chóng xây dựng quy trình xét nghiệm phát hiện SARS-CoV-2 ngay từ những ngày đầu, trong bối cảnh thế giới còn rất ít thông tin và Tổ chức Y tế thế giới (WHO) chưa ban hành quy trình xét nghiệm chính thức.

Nhờ nền tảng đã chuẩn bị sẵn, chúng tôi không chỉ triển khai xét nghiệm phát hiện ca bệnh mà còn nhanh chóng xây dựng chương trình nghiên cứu về COVID-19. Khi các biến thể mới liên tục xuất hiện, nhóm có thể giải trình tự gene chỉ trong khoảng 24 - 36 giờ để nhận diện biến chủng. Đó là điều không thể có được nếu trước đó chúng tôi không được đầu tư bền bỉ suốt nhiều năm.

“Quả ngọt” lớn nhất cho sự kiên định ấy là vào năm 2026, OUCRU cùng Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới đã chính thức gia nhập mạng lưới phòng thí nghiệm tham chiếu toàn cầu về Coronavirus của WHO. Đây là sự ghi nhận cho năng lực xét nghiệm và đánh giá nguy cơ dịch bệnh của Việt Nam trên trường quốc tế.

Giáo sư Lê Văn Tấn

Bài học lớn nhất tôi rút ra là sự kiên định và theo đuổi đam mê đến cùng. Có những hướng nghiên cứu phải mất hơn chục năm mới phát huy được giá trị. Khi dịch bệnh xảy ra, chính những nền tảng nghiên cứu được chuẩn bị lâu dài từ trước là yếu tố quyết định.

* Ông thường ví von việc đào tạo nhân sự tại OUCRU như việc huấn luyện quân đội trên thao trường. Ông có thể nói rõ hơn về triết lý này?

- Nghiên cứu bệnh truyền nhiễm cần một "thao trường" để luyện tập thường xuyên, giúp đội ngũ luôn được trau dồi chuyên môn ngay cả khi không có dịch bệnh. Đào tạo nhân sự phải là một quá trình liên tục và lâu dài.

Với các bệnh truyền nhiễm mới nổi, điều khó nhất là chúng ta không thể biết dịch bệnh nào sẽ xuất hiện và vào thời điểm nào. Hôm nay có thể là COVID-19, ngày mai là đậu mùa khỉ, rồi đau mắt đỏ hay tay chân miệng. Nếu chúng ta đợi đến khi dịch bệnh bùng phát mới bắt đầu cuống cuồng đi đào tạo con người thì đã quá muộn.

Chính vì sự khó lường đó, chiến lược của OUCRU không phải là chỉ chuẩn bị cho một căn bệnh cụ thể, mà là xây dựng một nền tảng nghiên cứu đủ mạnh để có thể ứng phó linh hoạt với thách thức của dịch bệnh truyền nhiễm. Điều này đòi hỏi phải đầu tư đồng bộ về nguồn lực, cơ sở vật chất, trang thiết bị, mạng lưới nghiên cứu đa quốc gia và đặc biệt là đội ngũ nhân lực chất lượng cao.

Mục tiêu của chúng tôi là xây dựng một chương trình nghiên cứu bền vững, có khả năng thích ứng nhanh trước những thách thức mới, để khi dịch bệnh xuất hiện, tổ chức luôn sẵn sàng phản ứng một cách linh hoạt và hiệu quả.

Vững mạnh nhờ "thiên thời, địa lợi, nhân hòa"

* Nhiều người nghĩ nghiên cứu bệnh truyền nhiễm chỉ là xoay quanh dịch bệnh mới nổi, nhưng thực tế tại OUCRU hiện nay thì sao, thưa giáo sư?

- Thực tế, OUCRU không chỉ nghiên cứu các dịch bệnh mới nổi, mà xây dựng một hệ sinh thái nghiên cứu đa dạng, bám sát nhu cầu thực tiễn của Việt Nam.

Hiện chúng tôi có 8 nhóm nghiên cứu trọng điểm, trải rộng từ các bệnh truyền nhiễm lưu hành như lao, sốt xuất huyết, sốt rét; đến các bệnh truyền nhiễm mới nổi như COVID-19, đậu mùa khỉ, tay chân miệng; đề kháng kháng sinh; bệnh lây truyền từ động vật sang người.

Bên cạnh đó, OUCRU còn phát triển các nhóm về mô hình hóa và thống kê để dự báo, phân tích dịch tễ, cũng như nghiên cứu khoa học xã hội nhằm đánh giá những tác động của y tế và dịch bệnh đối với cộng đồng.

* Nhìn lại chặng đường phát triển và những thành tựu của OUCRU, theo ông, đâu là chìa khóa tạo nên sự thành công vững chắc của đơn vị như ngày hôm nay?

- Có rất nhiều yếu tố tạo nên thành công ngày hôm nay, tựu trung lại, OUCRU may mắn có được các yếu tố "thiên thời, địa lợi, nhân hòa".

Về "thiên thời", chúng tôi luôn nỗ lực đón đầu làn sóng phát triển của các công nghệ y sinh mới, kết hợp với nhu cầu nghiên cứu cấp bách về bệnh truyền nhiễm tại Việt Nam và trong khu vực.

Về "địa lợi", việc được UBND TP.HCM đầu tư trụ sở làm việc vào năm 2001 trong khuôn viên Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới là sự hỗ trợ rất đặc biệt, tạo nền tảng để OUCRU phát triển suốt 35 năm qua. OUCRU sẽ khó có thể phát triển nếu thiếu sự đồng hành và chỉ đạo của UBND TP.HCM, Bộ Y tế, Sở Y tế TP.HCM và Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới.

Về "nhân hòa". Đó là sự hậu thuẫn chuyên môn từ Đại học Oxford, nguồn tài trợ bền bỉ của Quỹ Wellcome, và trên hết là một tập thể nhân sự giàu tâm huyết cũng như mối quan hệ hợp tác bền vững giữa OUCRU và Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới cùng các đối tác chiến lược trong và ngoài nước.

Ở OUCRU, các nhà khoa học trẻ không bao giờ phải độc hành. Họ luôn có những người dẫn đường (mentor) sát cánh để định hướng, tiếp lửa và giữ lửa qua những giai đoạn “thử nghiệm lâm sàng” dài đằng đẵng kéo dài từ 5 - 10 năm và có thể lâu hơn.

* Bước vào cương vị mới, ông đặt ra những mục tiêu chiến lược nào cho OUCRU trong chặng đường 5 - 10 năm tới?

- Tôi mong OUCRU sẽ tiếp tục nhận được sự đồng hành của Bộ Y tế, Sở Y tế TP.HCM, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới cùng các đối tác trong và ngoài nước để xây dựng đội ngũ nhà nghiên cứu trẻ đạt chuẩn khu vực và quốc tế, đóng góp cho khoa học y sinh và hệ thống y tế Việt Nam.

Trong 5-10 năm tới, chúng tôi tập trung vào bốn định hướng lớn: mở rộng hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học trong và ngoài nước; đào tạo thế hệ lãnh đạo khoa học kế cận; triển khai các nghiên cứu về bệnh truyền nhiễm đạt tầm quốc tế nhưng xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của Việt Nam; duy trì năng lực sẵn sàng ứng phó với các bệnh truyền nhiễm mới nổi, cung cấp bằng chứng khoa học phục vụ hoạch định chính sách.

Điều quan trọng nhất, nghiên cứu khoa học không chỉ dừng lại ở các công bố quốc tế mà phải tạo ra những giải pháp, sản phẩm có thể ứng dụng vào thực tiễn, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng và phát triển ngành y tế.

* Xin cảm ơn giáo sư!

Từ 6 nghiên cứu viên đến gần 300 nhân sự sau 35 năm

Đi lên từ một đơn vị nghiên cứu điều trị bệnh sốt rét, OUCRU đã có những bước tiến vượt bậc sau 35 năm hình thành và phát triển (1991 - 2026).

Năm 1991, đơn vị có khoảng 6 bác sĩ thực hiện nghiên cứu sốt rét tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM. Đến giai đoạn 2002 - 2003, khi GS Lê Văn Tấn gia nhập, quy mô đã tăng lên khoảng 35 - 40 nhân sự sau đó mở rộng mạng lưới ra Hà Nội. Đến nay tổ chức OUCRU tại TP.HCM đã sở hữu đội ngũ gần 300 nhân viên.

Ngoài ra OUCRU không chỉ cống hiến cho y tế Việt Nam mà còn có trụ sở đặt tại Indonesia và Nepal.

Giáo sư Oxford Lê Văn Tấn giữ chức quyền Giám đốc OUCRU tại TP.HCM

Gia nhập vào đơn vị nghiên cứu lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU) từ năm 2003, giáo sư Lê Văn Tấn đã dành hơn hai thập kỷ cống hiến và trở thành một trong những nhà khoa học hàng đầu Việt Nam về các bệnh nhiễm trùng mới nổi. Mới đây ông được bổ nhiệm quyền Giám đốc OUCRU tại TP.HCM.