Những phiên livestream thu hút đông đảo người theo dõi của các "giang hồ mạng" như Vua Quạt, Khánh Sky… hay những influencer liên tục tạo ra các phát ngôn gây tranh cãi cho thấy mạng xã hội đã làm thay đổi hoàn toàn cách một cá nhân có thể tác động đến dư luận. 

Hiện tượng này không chỉ xuất hiện ở Việt Nam. Nhiều quốc gia trên thế giới đang phải đối mặt với câu hỏi tương tự: làm thế nào để bảo vệ quyền tự do ngôn luận nhưng vẫn hạn chế những nội dung sai sự thật, kích động, vu khống hoặc gây tổn hại đến cá nhân và cộng đồng?

Lỗi không phải chỉ đến từ các 'giang hồ mạng'

Những vụ việc nổi trội gần đây là ví dụ cho thấy sức mạnh khuếch đại của mạng xã hội. Những phát ngôn gây tranh cãi thường tạo ra lượng tương tác rất lớn, hàng triệu lượt theo dõi, kéo theo hàng trăm nghìn bình luận và chia sẻ chỉ trong thời gian ngắn. 

Chính cơ chế đề xuất nội dung của các nền tảng lại có xu hướng tiếp tục phân phối những nội dung có mức độ tương tác cao, bất kể đó là thông tin tích cực hay tiêu cực.

Nhiều chuyên gia truyền thông quốc tế cho rằng sự nổi lên của các hiện tượng "giang hồ mạng" không chỉ xuất phát từ bản thân người phát ngôn mà còn là kết quả của cả một hệ sinh thái gồm thuật toán, nền tảng công nghệ và hành vi của người dùng. 

Chính vì vậy, xu hướng quản lý của nhiều quốc gia trong vài năm gần đây đã có sự thay đổi đáng kể. 

Thay vì chỉ xử lý người đăng tải nội dung sau khi vi phạm xảy ra, các chính phủ ngày càng yêu cầu các nền tảng công nghệ phải chịu trách nhiệm nhiều hơn đối với cách nội dung được lan truyền.

Một trong những ví dụ tiêu biểu là Vương quốc Anh với Đạo luật An toàn trực tuyến (Online Safety Act), có hiệu lực từ năm 2023. 

Đạo luật này không cấm người dân bày tỏ quan điểm hay chỉ trích người khác, nhưng yêu cầu các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube, Instagram và X phải chủ động đánh giá rủi ro từ chính hệ thống của mình.

Điểm đáng chú ý là trọng tâm không còn nằm ở từng bài đăng riêng lẻ mà chuyển sang cách vận hành của nền tảng. 

Nếu thuật toán liên tục khuếch đại các nội dung bất hợp pháp hoặc có nguy cơ gây hại chỉ vì chúng tạo ra nhiều tương tác, doanh nghiệp phải chứng minh đã có biện pháp giảm thiểu rủi ro thay vì chỉ gỡ bỏ nội dung sau khi sự việc bùng phát. 

Liên minh châu Âu (EU) cũng lựa chọn cách tiếp cận tương tự thông qua Đạo luật Dịch vụ số (Digital Services Act - DSA). 

Thay vì yêu cầu kiểm duyệt mọi phát ngôn gây tranh cãi, DSA buộc các nền tảng trực tuyến rất lớn phải đánh giá những rủi ro mang tính hệ thống do thuật toán đề xuất nội dung tạo ra. 

Các doanh nghiệp cũng phải minh bạch hơn về cách hoạt động của hệ thống thuật toán, đồng thời mở rộng khả năng giám sát của cơ quan quản lý và giới nghiên cứu.

Mục tiêu của DSA là hạn chế việc các nội dung cực đoan, kích động hoặc thông tin sai sự thật liên tục được thuật toán đẩy lên xu hướng chỉ vì tạo ra lượng tương tác lớn.

Quyền lợi cho nạn nhân của 'giang hồ mạng'

Trong khi đó, Mỹ vẫn duy trì cách tiếp cận coi trọng quyền tự do ngôn luận theo Tu chính án thứ nhất của Hiến pháp. Chính phủ hiếm khi hạn chế phát ngôn chỉ vì nội dung gây tranh cãi. Tuy nhiên, khi phát ngôn cấu thành hành vi vu khống, phỉ báng, lừa đảo hoặc gây thiệt hại cụ thể cho người khác, hệ thống tư pháp sẽ can thiệp.

Một trong những vụ việc nổi tiếng nhất là trường hợp của Alex Jones. Người dẫn chương trình này nhiều năm qua tuyên bố sai sự thật rằng vụ xả súng tại Trường tiểu học Sandy Hook năm 2012 là "dàn dựng". 

Những phát ngôn đó khiến gia đình các nạn nhân liên tục bị quấy rối và đe dọa. Sau nhiều vụ kiện dân sự, các bồi thẩm đoàn tại Connecticut và Texas đã buộc Jones phải bồi thường tổng cộng gần 1,5 tỉ USD, trở thành một trong những vụ kiện phỉ báng lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ.

Một trường hợp khác là Rudy Giuliani, cựu luật sư của Tổng thống Donald Trump. Sau khi nhiều lần đưa ra các cáo buộc sai sự thật về hai nhân viên kiểm phiếu tại bang Georgia trong cuộc bầu cử năm 2020, Giuliani bị tòa án tuyên phải bồi thường 148 triệu USD vì hành vi phỉ báng.

Thông điệp của mô hình Mỹ khá rõ ràng: Nhà nước hiếm khi ngăn cản một người phát biểu, nhưng nếu lời nói gây thiệt hại thực tế cho người khác thì người phát ngôn có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý rất lớn.

Ở Nhật Bản và Hàn Quốc, các vụ người nổi tiếng tự tử do bị quấy rối trực tuyến đã khiến chính sách quản lý tập trung nhiều hơn vào việc bảo vệ nạn nhân. Nhật Bản sửa đổi pháp luật nhằm rút ngắn thủ tục xác định danh tính các tài khoản ẩn danh và tăng hình phạt đối với hành vi xúc phạm trên mạng. 

Hàn Quốc tăng cường xử lý các bình luận ác ý, đồng thời nhiều công ty giải trí chủ động thu thập chứng cứ và khởi kiện những người phát tán thông tin sai sự thật hoặc có hành vi phỉ báng nghệ sĩ.

Xử lý nghiêm việc livestream xúc phạm danh dự, nhân phẩm

TTO - Bộ Thông tin và truyền thông vừa đề nghị các tỉnh, thành tăng cường công tác quản lý, xử lý người livestream xúc phạm danh dự, nhân phẩm của tổ chức, cá nhân khác, sử dụng ngôn ngữ phản cảm, vi phạm thuần phong mỹ tục.