Có thể nói đây là nhu cầu nhân lực chưa từng có với ngành này. Vì vậy nhiều trường ĐH đã chủ động xây dựng chương trình mới, đầu tư mô phỏng và tăng tốc hợp tác quốc tế để kịp cung ứng nguồn lực chất lượng cao.

Nhu cầu nhân lực khổng lồ

Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam đến năm 2035, định hướng đến năm 2045. 

Trong giai đoạn 2025 - 2030, mục tiêu cần đào tạo ít nhất 35.000 nhân lực tập trung vào nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng yêu cầu triển khai các dự án đường sắt tốc độ cao, đường sắt điện khí hóa, đường sắt đô thị, đồng thời bổ sung đội ngũ giảng dạy cho các cơ sở đào tạo.

Theo đề án của Bộ Xây dựng, nhu cầu nhân lực phục vụ các lĩnh vực đường sắt sẽ tiếp tục tăng mạnh trong giai đoạn

2031 - 2035, lên tối thiểu 70.000 người. Lực lượng này không chỉ phục vụ vận hành mà còn phải đủ năng lực tiếp nhận chuyển giao và từng bước làm chủ công nghệ đường sắt hiện đại. Riêng dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam cần khoảng 13.880 lao động trong giai đoạn 2027 - 2032, có thể nói là nhu cầu chưa từng có trong lịch sử ngành giao thông nước ta.

Trong bối cảnh hàng loạt dự án đường sắt được triển khai, từ tuyến tốc độ cao Bắc - Nam đến các tuyến metro tại Hà Nội và TP.HCM, bài toán nhân lực trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. 

Theo các chuyên gia, hệ thống đường sắt hiện đại không chỉ cần lao động phổ thông mà đòi hỏi đội ngũ kỹ sư, chuyên gia công nghệ cao có khả năng làm chủ từ thiết kế, thi công đến vận hành, bảo trì, đa dạng các lĩnh vực cơ khí, điện - điện tử, điều khiển tự động...

TS Nguyễn Trung Nhân - Trưởng phòng đào tạo Trường ĐH Công nghiệp TP.HCM - nhận định: "Nếu không chuẩn bị nguồn nhân lực từ sớm, Việt Nam sẽ khó tiếp nhận chuyển giao công nghệ và có nguy cơ phụ thuộc vào nước ngoài trong suốt vòng đời dự án. 

Việc đặt mục tiêu đào tạo 70.000 nhân lực cho thấy tầm nhìn dài hạn, không chỉ phục vụ vận hành trước mắt mà còn chuẩn bị cho sự phát triển bền vững của ngành trong nhiều thập kỷ tới".

Để đạt được mục tiêu này, PGS.TS Nguyễn Xuân Phương - Hiệu trưởng Trường ĐH Giao thông vận tải TP.HCM - cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là số lượng mà còn ở chất lượng nhân lực. 

Việt Nam đang thiếu đội ngũ được đào tạo đúng chuẩn công nghệ đường sắt tốc độ cao từ kỹ sư, chuyên gia, giảng viên đến lực lượng vận hành và quản lý hệ thống.

"Đây là lĩnh vực công nghệ mới đòi hỏi mức độ tích hợp cao, yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn và tiêu chuẩn quốc tế, trong khi kinh nghiệm thực tiễn, học liệu chuẩn và điều kiện thực hành trong nước vẫn còn hạn chế", ông Phương nói.

"3 nhà" cùng vào cuộc

Trước nhu cầu tăng đột biến nói trên, nhiều trường ĐH nhanh chóng vào cuộc, chủ động mở ngành và đầu tư công nghệ để đón đầu. 

Trường ĐH Giao thông vận tải TP.HCM đã tiên phong thành lập Viện đường sắt tốc độ cao tập trung đào tạo chuyên sâu và đầu tư hệ thống mô phỏng điều khiển - vận hành hiện đại, tiếp nhận mô hình đào tạo thực hành tiên tiến từ nước ngoài, không ngoài mục tiêu giúp sinh viên có thể làm việc ngay khi tham gia các dự án lớn.

Theo PGS.TS Nguyễn Xuân Phương, đào tạo đường sắt tốc độ cao là chương trình trọng điểm, hướng tới chuẩn quốc tế và tầm nhìn dài hạn. Chương trình được thiết kế theo hướng tích hợp, bao quát toàn bộ chuỗi giá trị từ hạ tầng, cơ khí, điện khí hóa đến điều khiển tín hiệu và vận hành thay vì mô hình đào tạo truyền thống.

Một số trường khác cũng xúc tiến mở ngành mới, ký kết hợp tác với đối tác quốc tế, đặc biệt từ các quốc gia có hệ thống đường sắt phát triển.

 TS Nguyễn Trung Nhân cho biết từ năm 2026, Trường ĐH Công nghiệp TP.HCM chính thức mở ngành kỹ thuật công trình đường sắt, dự kiến tuyển 70 chỉ tiêu năm đầu tiên. Đây là chuyên ngành mới thuộc ngành kỹ thuật xây dựng công trình giao thông được đầu tư theo hướng hiện đại, gắn với thực tiễn.

Nhà trường đã xây dựng đề án trang bị hệ thống thiết bị đào tạo tiên tiến, đồng thời thúc đẩy mô hình phối hợp "3 nhà" (Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp). 

Mục tiêu đào tạo đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và nhà quản lý trong lĩnh vực đường sắt hiện đại, đủ năng lực tiếp cận, từng bước làm chủ công nghệ, đáp ứng yêu cầu phát triển và giảm dần sự phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài.

Trường ĐH Xây dựng Hà Nội cũng triển khai chuyên ngành đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị với chương trình linh hoạt, cập nhật công nghệ mới và tăng cường thực tập tại công trường, kể cả ở nước ngoài. 

Theo lãnh đạo khoa cầu đường, cấu trúc chương trình chuyên ngành này được thiết kế linh hoạt, dựa trên nền tảng khối kiến thức chung và kiến thức cơ sở của ngành kỹ thuật xây dựng công trình giao thông.

Cách tiếp cận này tạo điều kiện thuận lợi cho liên thông giữa các chuyên ngành, đáp ứng yêu cầu phát triển của lĩnh vực giao thông hiện đại. 

Chương trình được xây dựng trên cơ sở tham khảo, kế thừa có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt từ các trường tại Trung Quốc như ĐH Giao thông Tây Nam, ĐH Đồng Tế...

Thủ tướng: Xây dựng đường sắt đô thị với tầm nhìn trăm năm, 90% nhân lực là người Việt

Xây dựng, hoàn thiện quy chuẩn, tiêu chuẩn đường sắt đô thị của Việt Nam, quy hoạch hướng tuyến với tầm nhìn trăm năm, quy hoạch công nghệ phải hiện đại và tối ưu hóa.