Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), lũy kế đến ngày 15-7-2026, Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 5,3 triệu tấn gạo, trị giá 2,52 tỉ USD. Philippines tiếp tục là khách hàng lớn nhất, chiếm khoảng 45% tổng lượng gạo xuất khẩu, tương đương gần 2,4 triệu tấn. 

Trong bối cảnh đó, tín hiệu siết tiêu chuẩn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật từ thị trường này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp và nông dân Việt Nam trong việc kiểm soát chất lượng ngay từ khâu sản xuất.

Tín hiệu từ thị trường lớn nhất

Nhiều năm qua, Philippines luôn là thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam. Do đó, mọi thay đổi trong chính sách nhập khẩu của nước này đều tác động đáng kể đến xuất khẩu và chiến lược phát triển ngành lúa gạo Việt Nam.

Trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ, một chuyên gia theo dõi ngành lúa gạo cho biết doanh nghiệp nhập khẩu Philippines đã thông báo cho doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam về việc nước này tăng cường kiểm tra dư lượng thuốc bảo vệ thực vật đối với gạo nhập khẩu từ Việt Nam - nguồn cung chiếm khoảng 90% lượng gạo nhập khẩu hằng năm của Philippines.

Vị chuyên gia này cho rằng cũng không loại trừ khả năng đây là cách tạo lợi thế đàm phán giá với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.

Dù vậy, động thái này có cơ sở. Cục Công nghiệp thực vật (BPI) thuộc Bộ Nông nghiệp Philippines (DA) mới đây cho biết đang thúc đẩy các giải pháp bảo đảm an toàn thực phẩm cho người tiêu dùng, trong đó có việc thành lập phòng phân tích nhằm kiểm soát dư lượng hóa chất, bảo đảm tuân thủ tiêu chuẩn an toàn thực phẩm trong nước và quốc tế.

Ông Nguyễn Chí Thành - Giám đốc ngành hàng lúa gạo của Công ty cổ phần Xuất nhập khẩu An Giang (Angimex) - nhận định động thái của Philippines phù hợp xu hướng chung của thế giới, tức từng bước loại bỏ các hóa chất độc hại, tồn lưu lâu và ảnh hưởng sức khỏe người tiêu dùng.

"Trước đây, chủ yếu là yêu cầu của các thị trường khó tính như châu Âu, Mỹ. Tuy nhiên, hiện thị trường trung cấp cũng đang từng bước chuẩn hóa", ông Thành nói.

Ông Thành dự đoán BPI sẽ áp dụng theo lộ trình thay vì siết chặt ngay như các thị trường phát triển. "Bước đầu họ sẽ tăng cường kiểm soát, nhưng khả năng chưa quá gắt gao", ông nhận định.

Vài năm gần đây, nhiều thị trường đã quan tâm hơn đến kiểm soát dư lượng. Riêng với Philippines, các cuộc đàm phán trước nay chủ yếu tập trung vào giá cả, chủng loại hơn là tiêu chuẩn kỹ thuật. "Các lô hàng xuất khẩu sang Philippines hầu như chưa gặp vấn đề nào về dư lượng", ông Thành nói.

Rào cản hay động lực chuẩn hóa?

Động thái mới của Philippines có thể là "rào cản" đối với gạo Việt Nam trong ngắn hạn. Nhưng ở góc nhìn khác, đây cũng là cơ hội để ngành lúa gạo đẩy nhanh chuẩn hóa toàn bộ chuỗi sản xuất, cung ứng.

Trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ, ông Lê Thanh Tùng - Tổng thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), nguyên Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - cho biết Bộ Nông nghiệp và Môi trường từ lâu đã đặt yêu cầu cao về an toàn thực phẩm với nông sản, trong đó có lúa gạo, qua nhiều chương trình kỹ thuật và quy định pháp lý.

Tuy nhiên trên thực tế, một số nông sản vẫn bị thị trường nhập khẩu cảnh báo, như sầu riêng nhiễm cadimi hay chất vàng O. "Tính trên tổng khối lượng xuất khẩu thì không lớn, nhưng rõ ràng tình trạng này vẫn còn", ông Tùng nói.

Dù cơ quan quản lý đã có định hướng, khâu thực thi vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Vì vậy, việc thị trường nhập khẩu lớn nhất tăng cường kiểm soát chất lượng gạo có thể trở thành động lực để ngành hàng tổ chức lại sản xuất theo hướng an toàn, trách nhiệm hơn.

"Vẫn còn doanh nghiệp tiêu thụ trong nước và xuất khẩu chưa thật sự có trách nhiệm. Họ chỉ đóng vai trò trung gian chuyển nông sản từ người sản xuất đến người tiêu dùng", ông Tùng nhận xét. Theo ông, doanh nghiệp muốn phát triển bền vững phải kiểm soát được vùng nguyên liệu, loại bỏ hóa chất độc hại ngay từ đầu vào thay vì chỉ thu mua rồi xuất khẩu.

Ông Nguyễn Chí Thành của Angimex cũng cho rằng yêu cầu mới từ Philippines là tín hiệu tích cực để ngành lúa gạo tổ chức lại sản xuất. Tuy nhiên mức độ chuyển biến còn phụ thuộc cách triển khai của nước nhập khẩu. 

"Phải có một "cú sốc" thì mới tạo ra sự thay đổi. Nếu có lô hàng bị trả về, doanh nghiệp sẽ thay đổi rất nhanh. Ngược lại, nếu nói kiểm soát nhưng hàng vẫn xuất ào ào sẽ khó tạo động lực", ông Thành nói.

Đồng quan điểm, ông Phạm Hoàng Lâm - Chủ tịch Lam Rice Group Inc. - cho rằng chính sách mới của Philippines buộc ngành gạo phải chuẩn hóa mạnh mẽ hơn. 

"Doanh nghiệp phải thay đổi tư duy, cách làm thông qua chuẩn hóa đầu vào, chuẩn hóa vùng nguyên liệu và minh bạch toàn bộ chuỗi sản xuất. Đây là cách bảo vệ thị trường, nếu không đáp ứng sẽ bị loại khỏi cuộc chơi", ông nhấn mạnh.

Đã đến lúc nhìn nhau như đối tác thương mại lý tưởng

Khi thương mại song phương đạt 8,33 tỉ USD và còn nhiều dư địa, đã đến lúc Manila và Hà Nội thực sự nhìn nhau như những đối tác thương mại lý tưởng.