Không phải ngẫu nhiên mà Singapore triển khai hai chương trình học bổng lớn - ASEAN Scholarship và A*STAR Scholarship - hướng trực tiếp vào học sinh Việt Nam độ tuổi 14-16.

Nghịch lý ở các "lò" đào tạo tinh hoa

Hằng năm, các giáo viên từ Trường trung học Singapore bay sang Hà Nội và TP.HCM để tổ chức thi tuyển tại chỗ, cấp học bổng toàn phần bao gồm học phí, ký túc xá, sinh hoạt phí và vé máy bay khứ hồi trong suốt bốn năm.

Mục tiêu trước mắt của họ: đưa những học sinh xuất sắc của ASEAN vào học chung với học sinh nội địa, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông. Mục tiêu lâu dài, không kém phần rõ ràng: đào tạo bậc đại học và giữ lại nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây là chiến lược quốc gia, được tính toán bài bản từ nhiều năm trước.

Anh, Mỹ, Úc cũng có những cơ chế tương tự từ lâu ở bậc đại học và sau đại học - học bổng toàn phần, chương trình visa ưu đãi cho sinh viên quốc tế xuất sắc muốn ở lại làm việc sau khi tốt nghiệp. Các em vào, học giỏi, được giữ lại. Cách làm hiệu quả cao.

Câu chuyện trong nước lại có phần khác. Ví dụ như đối với học sinh các trường phổ thông năng khiếu, trường chuyên - những em được chọn lọc kỹ càng từ top đầu của hệ thống giáo dục - lẽ ra nên được miễn học phí toàn bộ. 

Các trường đại học trong nước chưa có nhiều chính sách hấp dẫn để thu hút những học sinh ưu tú nhất. Trong khi đó học sinh dẫn đầu luôn được săn tìm, chào đón của các đại học hàng đầu nước ngoài.

Nghịch lý là: ngay ở trong các trường chuyên, trường năng khiếu - nơi nỗ lực chọn lọc và đào tạo xuất sắc - là môi trường mà việc tìm học bổng nước ngoài, ra đi và ở lại làm việc ngoài nước gần như là một mặc định không cần bàn cãi. 

Có học bổng nước ngoài còn được xem như thành công của trò lẫn trường. Không ai nói thẳng "đừng về" nhưng không ai thuyết phục được "tại sao phải về", còn "cần phải đi" thì là điều mặc nhiên.

Khi văn hóa được định vị như thế thì những lời động viên đi học để về phát triển quốc gia tự nhiên trở thành lạc lõng, viển vông. 

Thật đáng tiếc! Các bậc phụ huynh có con em xuất sắc cũng đắn đo khi một bên là môi trường làm việc đẳng cấp quốc tế với mức đãi ngộ tương xứng, một bên là hệ thống trong nước với ít nhiều rào cản vô hình. Vì thế những học sinh giỏi nhất vẫn lựa chọn ra đi là điều gần như không cần bàn thêm.

Một câu hỏi khó

Hồi đầu năm 2026, tiến sĩ Phạm Hy Hiếu - cựu học sinh Trường phổ thông Năng khiếu TP.HCM, từng giành huy chương bạc Olympic toán học, tốt nghiệp Stanford, lọt Forbes 30 Under 30 Việt Nam - thông báo rời OpenAI về nước. 

Câu chuyện của anh tạo ra nhiều cảm xúc khác nhau: hiểu áp lực công việc của môi trường AI đỉnh cao và sự nể phục tài năng và trân trọng khi anh quyết định trở về Việt Nam cùng gia đình để hồi phục và làm việc. 

Nhưng ẩn dưới đó là một câu hỏi mà không phải ai cũng dám đặt thẳng: Chừng nào thì những nhà khoa học, những người trẻ xuất sắc sớm về Việt Nam?

Hành trình của Phạm Hy Hiếu là hành trình của rất nhiều người giỏi thế hệ anh và trước anh: xuất phát từ trường chuyên, giành học bổng, ra đi, trở thành nhân tài ở nước người. Khi họ trở về, nếu có, thường là vì những lý do khác chứ không phải vì có một lực hút đủ mạnh từ quê hương.

Mỗi học sinh xuất sắc ra đi khi còn trẻ là một khoản đầu tư dài hạn mà xã hội đã bỏ ra (qua hệ thống giáo dục phổ thông, qua trường chuyên, qua sự kỳ vọng) nhưng lợi tức lại chảy về nơi khác. Điều đó không sai trái với từng cá nhân.

Nhưng với quốc gia, đó là bài toán cần lời giải: từ năng lực xuất sắc cá nhân (đã sẵn), định hướng cống hiến đất nước, lòng tin được trọng dụng (có đủ chắc chắn không). Và điều cần nhất là môi trường làm việc thuận lợi nhất để phát triển bản thân khi người giỏi trở về.

Câu hỏi không phải là "tại sao họ ra đi?" mà là: chúng ta làm gì đủ hấp dẫn để họ muốn ở lại học trong nước hoặc muốn trở về khi học xong ở nước bạn?

Cần giải pháp đột phá để thu hút nhân tài

Để thu hút người giỏi vào khu vực công làm việc, ngoài các ưu đãi vượt trội về lương, phụ cấp, bố trí nhà ở, bổ nhiệm vượt cấp, cần tạo lập môi trường thuận lợi khuyến khích họ phát huy tối đa năng lực.