Bẫy tâm lý từ cơ chế sinh học

Theo ông Lương Duy Phước - Giám đốc phân tích Chứng khoán Kafi, sai lầm phổ biến đối với nhiều nhà đầu tư là tâm lý sợ thua lỗ. Não người được lập trình để tránh đau, nên việc mất mát sẽ gây ra cảm xúc mạnh hơn niềm vui đến lợi nhuận. Đây là cơ chế sinh học, thay vì chỉ là hành động thiếu kỷ luật đơn thuần.

Các nghiên cứu về kinh tế học hành vi chỉ ra rằng cảm giác đau khổ khi mất 10 triệu đồng thường lớn gấp đôi niềm vui khi kiếm được số tiền tương ứng. Chính nỗi sợ "hiện thực hóa" khoản lỗ đã khiến nhiều người chọn cách gồng lỗ đến cùng, biến một khoản lỗ nhỏ 5-7% ban đầu thành khoản lỗ 50-70%, làm tê liệt toàn bộ danh mục.

Lỗi tâm lý tiếp theo là giao dịch theo hy vọng. Khi giá một cổ phiếu đi ngược dự tính, thay vì tuân thủ kỷ luật cắt lỗ, nhà đầu tư lại xóa bỏ điểm dừng lỗ đã đặt ra. Họ bám víu vào những lý do tự huyễn hoặc để giữ lệnh, hy vọng một phép màu sẽ đưa giá quay trở lại điểm hòa vốn. Lúc này danh mục của nhà đầu tư không còn được quản trị theo quy trình, mà bằng cảm xúc.

Tự phá vỡ nguyên tắc

Một trong những lỗi kỹ thuật tâm lý khác là hành vi nới điểm dừng lỗ. Đây là hành động điển hình nhất của tâm lý sợ thua lỗ như đã nêu trên.

"Khi giá cổ phiếu lao dốc và tiệm cận ngưỡng cắt lỗ đã đặt ra, nhà đầu tư thường có xu hướng rời điểm dừng lỗ xa hơn so với ban đầu", chuyên gia cho biết.

Nhà đầu tư tự phá vỡ những nguyên tắc trong hệ thống giao dịch của mình. Họ thường né việc hiện thực hóa khoản lỗ. Nhưng từ đó, một mức lỗ có thể kiểm soát biến thành một khoản lỗ ngoài kế hoạch.

Một hành động khác nguy hiểm không kém là giao dịch trả thù. Ngay sau khi thực hiện một lệnh thua, cảm giác cay cú cùng niềm tin cá nhân về cổ phiếu thúc đẩy nhà đầu tư vào lệnh mới ngay lập tức với khối lượng lớn hơn. Trạng thái kích động này khiến họ bỏ qua mọi quy tắc về điểm vào lệnh an toàn, dẫn đến những sai lầm tiếp theo trong giao dịch.

Bẫy định giá đẹp

Một sai lầm tinh vi hơn thường gặp ở các nhà đầu tư có kiến thức là giao dịch quá dựa vào tỉ lệ lợi nhuận so với rủi ro. Một cổ phiếu có dư địa tăng trưởng theo định giá tốt không đồng nghĩa với việc đó là một thương vụ "chắc ăn".

Nhà đầu tư thường nhìn vào mức giá mục tiêu mà quên mất yếu tố chi phí thời gian và xác suất thực tế. Một tỉ lệ đẹp trên báo cáo sẽ trở nên vô nghĩa nếu cổ phiếu kéo dài đà tích lũy, thay vì chuyển sang xu hướng tăng. Đây chính là "bẫy định giá" - nơi nhà đầu tư mua được cổ phiếu với vùng giá thấp hơn 40-50% nhưng phải trả giá bằng sự chờ đợi và mất đi cơ hội ở những mã khác.

Để tránh được những lỗi này, ông Phước cho rằng nhà đầu tư trước khi vào lệnh giao dịch cần xác định xác suất thành công và thất bại của giao dịch, xác định vùng giá cắt lỗ khi điều kiện thị trường không còn như nhận định. Mục tiêu của nhà đầu tư không phải là tìm kiếm lợi nhuận qua từng giao dịch, mà bảo toàn vốn qua những chu kỳ giao dịch. 

Nhộn nhạo 'chuyên gia', hội nhóm chứng khoán: Ngậm đắng vì tin 'giá dầu vượt 500 USD/thùng'

Bị cuốn theo các dự báo thiếu cơ sở về kịch bản giá dầu 500 - 600 USD/thùng, nhiều nhà đầu tư 'đu đỉnh' cổ phiếu xăng dầu. Hệ quả là tài khoản kẹt cứng, thua lỗ hàng trăm triệu đồng.